Nerv sistemasi

Nerv sistemasi organizmning barcha a’zolari faoliyatini boshqaradi, ularni o‘zaro bog‘laydi va organizmning tashqi muhit bilan aloqasini ta’minlaydi. Imtihonda neyron tuzilishi, refleks yoyi, orqa miya va bosh miya bo‘limlarining vazifalari, simpatik va parasimpatik nervlar ta’siri bo‘yicha savollar ko‘p beriladi. Ayniqsa "qaysi qism shikastlansa, nima buziladi" tipidagi masalalarga tayyor bo‘ling.

§1. Nerv to‘qimasi va neyron

Nerv to‘qimasi neyronlar va ularni oziqlantiruvchi, himoya qiluvchi neyrogliya hujayralaridan iborat. Neyronning xossalari — qo‘zg‘aluvchanlik va o‘tkazuvchanlik.

• Tana — yadro joylashgan qism.
• Dendritlar — kalta, tarmoqlangan o‘simtalar; impulsni neyron tanasiga olib keladi.
• Akson — odatda bitta, uzun o‘simta; impulsni tanadan uzoqqa olib ketadi. Ko‘p aksonlar miyelin qobiq bilan o‘ralgan — u impulsning tez o‘tishini ta’minlaydi.

Vazifasiga ko‘ra neyronlar uch xil:

• Sezuvchi (afferent) — impulsni retseptordan markazga olib boradi;
• Oraliq (interneyron) — markaziy nerv sistemasida sezuvchi va harakatlantiruvchi neyronlarni bog‘laydi;
• Harakatlantiruvchi (efferent) — impulsni markazdan ishchi organga (muskul, bez) olib boradi.

Neyron tanalari to‘plami — kulrang modda, miyelinli o‘simtalar — oq modda. MNS dan tashqaridagi neyron tanalari to‘plami — nerv tuguni (ganglion).

Sinaps — neyronning boshqa neyron yoki ishchi hujayra bilan tutashgan joyi: sinaps oldi membranasi, sinaptik yoriq, sinapsdan keyingi membrana. Impuls kimyoviy modda — mediator (atsetilxolin, noradrenalin va boshqalar) yordamida uzatiladi.

§2. Nerv sistemasining bo‘linishi

Tuzilishiga ko‘ra:

• Markaziy nerv sistemasi (MNS) — bosh miya va orqa miya;
• Periferik nerv sistemasi — nervlar va nerv tugunlari.

Vazifasiga ko‘ra:

• Somatik — skelet muskullarini boshqaradi, ongli (ixtiyoriy) harakatlar;
• Vegetativ (avtonom) — ichki organlar, qon tomirlar, bezlar faoliyatini boshqaradi, odatda ongimizga bo‘ysunmaydi. U ikki bo‘limdan iborat.

Simpatik markazlar orqa miyaning ko‘krak va bel bo‘limlarida joylashgan; parasimpatik markazlar — miya stvoli va orqa miyaning dumg‘aza bo‘limida. Eng yirik parasimpatik nerv — adashgan nerv (X juft bosh miya nervi).

§3. Refleks va orqa miya

Refleks — organizmning MNS ishtirokida qo‘zg‘atuvchiga javob reaksiyasi. Uning yo‘li — refleks yoyi:

1. Retseptor — qo‘zg‘atuvchini sezadi.
2. Sezuvchi neyron — impulsni MNS ga olib boradi.
3. Oraliq neyron — MNS da (ba’zi reflekslarda bo‘lmaydi).
4. Harakatlantiruvchi neyron — impulsni ishchi organga olib boradi.
5. Ishchi organ — muskul yoki bez javob beradi.

Eng sodda refleks yoyi ikki neyronli — masalan, tizza refleksi (oraliq neyronsiz).

Orqa miya umurtqa pog‘onasi kanalida joylashgan, uzun oq tasma shaklida. Ko‘ndalang kesimda markazda kapalaksimon kulrang modda, chetida oq modda ko‘rinadi; markazida orqa miya kanali bor. Orqa miyadan 31 juft orqa miya nervi chiqadi.

• Orqa (sezuvchi) ildizlar — sezuvchi neyron o‘simtalari; ularda orqa miya tugunlari bor.
• Oldingi (harakatlantiruvchi) ildizlar — oldingi shoxlardagi harakatlantiruvchi neyronlar aksonlari.

Misol

Bemorning o‘ng oyog‘i sezadi (tegishni his qiladi), lekin harakatlanmaydi. Orqa miyaning qaysi qismi shikastlangan?

1. Sezish saqlangan → sezuvchi neyron va orqa ildiz butun.
2. Harakat yo‘q → impuls muskulga yetmayapti.
3. Javob: tegishli segmentning oldingi (harakatlantiruvchi) ildizi yoki oldingi shox neyronlari shikastlangan.

§4. Bosh miya

Bosh miya kalla suyagi bo‘shlig‘ida joylashgan, undan 12 juft bosh miya nervi chiqadi. Miya stvoli uzunchoq miya, Varoliy ko‘prigi, o‘rta miyadan iborat.

• Uzunchoq miya — orqa miyaning davomi; hayotiy muhim markazlar: nafas, yurak faoliyati va qon tomirlar, himoya reflekslari (yo‘tal, aksirish, qusish), so‘lak ajratish, yutish. Shikastlanishi hayot uchun xavfli.
• Varoliy ko‘prigi — bosh miya qismlarini bog‘laydi, chaynash va yuz mimikasi bilan bog‘liq nervlar yadrolari.
• Miyacha — harakatlar muvofiqligi (koordinatsiyasi), muvozanat, muskul tonusi. Shikastlanganda yurish chayqaluvchi bo‘ladi, harakatlar aniqligi yo‘qoladi.
• O‘rta miya — kutilmagan yorug‘lik va tovushga oriyentirlanish reflekslari, muskul tonusini boshqarish.
• Oraliq miya: talamus — barcha sezgi yo‘llari (hiddan tashqari) po‘stloqqa shu yerdan o‘tadi; gipotalamus — tana harorati, chanqoq, ochlik va to‘qlik, uyqu, vegetativ funksiyalar; gipofiz bilan bog‘liq bo‘lib, nerv va endokrin boshqaruvni birlashtiradi.
• Katta yarim sharlar — ustini kulrang moddadan iborat po‘stloq qoplagan; egat va pushtalar uning yuzasini oshiradi. Ikki yarim shar qadoqsimon tana orqali bog‘langan.

Misol

Odam mast bo‘lganida harakatlari noaniq va gandiraklab yuradi. Alkogol qaysi bo‘limga kuchli ta’sir qilgan?

1. Muvozanat va harakat koordinatsiyasi — miyachaning vazifasi.
2. Javob: miyacha (albatta, alkogol butun MNS ga, ayniqsa po‘stloqqa ham zararli).

§5. Nerv impulsi, tormozlanish va nerv sistemasi gigiyenasi

Nerv impulsi — neyron membranasi bo‘ylab tarqaladigan elektr signali (qo‘zg‘alish to‘lqini). Tinch holatda membrananing ichki tomoni tashqisiga nisbatan manfiy zaryadlangan; qo‘zg‘alganda Na⁺ ionlari hujayraga kirib, shu joyda zaryad bir lahzaga teskari bo‘ladi, so‘ng qayta tiklanadi. Bu o‘zgarish qo‘shni qismga o‘tib, impuls akson bo‘ylab yuguradi.

Impuls tezligi tola turiga bog‘liq:

• miyelinsiz ingichka tolalarda — taxminan 0,5–2 m/s (ichki organlarga boruvchi ko‘p vegetativ tolalar);
• yo‘g‘on miyelinli tolalarda — 100 m/s va undan ko‘p (skelet muskullariga boruvchi harakatlantiruvchi tolalar). Miyelin qobiq uzilgan joylardagina (Ranve bo‘g‘imlarida) qo‘zg‘alish paydo bo‘ladi, impuls bo‘g‘imdan bo‘g‘imga "sakraydi".

Tormozlanish — qo‘zg‘alishni susaytiruvchi yoki to‘xtatuvchi faol jarayon. Markaziy tormozlanishni I. M. Sechenov (1862) kashf etgan. Qo‘zg‘alish va tormozlanish birgalikda ishlaydi: masalan, oyoq bukilganda bukuvchi muskullar markazi qo‘zg‘aladi, yozuvchi muskullar markazi esa tormozlanadi — harakat silliq bo‘ladi.

Nerv sistemasi gigiyenasi: yetarli uyqu (o‘smirlar uchun sutkasiga 8–9 soat), aqliy va jismoniy mehnatning navbatlanishi, toza havo. Alkogol, nikotin va giyohvand moddalar sinapslarda impuls uzatilishini buzadi, neyronlarni shikastlaydi va qaramlik hosil qiladi; o‘smirlik davrida rivojlanayotgan miya ularga ayniqsa sezgir.

Misol

Orqa miyadan oyoq barmoqlari muskuliga boruvchi harakatlantiruvchi tola uzunligi 1 m, impuls tezligi 100 m/s. Shu masofani miyelinsiz tola (1 m/s) bo‘ylab o‘tish vaqti bilan solishtiring.

1. Miyelinli tola: t = 1 / 100 = 0,01 s (10 ms).
2. Miyelinsiz tola: t = 1 / 1 = 1 s.
3. Nisbat: 1 / 0,01 = 100 marta.
4. Javob: miyelinli tolada 0,01 s, miyelinsizda 1 s — miyelin tez harakat reflekslari uchun zarur.

O‘zingizni tekshiring

1. Impulsni neyron tanasidan olib ketadigan o‘simta qanday ataladi?

2. Simpatik nerv qo‘zg‘alganda qorachiq va yurak urishi qanday o‘zgaradi?

3. Nafas va yurak faoliyati markazlari qayerda joylashgan?

4. Ko‘rish zonasi po‘stloqning qaysi bo‘lagida?

5. Tizza refleksining refleks yoyida nechta neyron bor?

6. Orqa miya orqa ildizi kesilsa, tegishli soha bilan nima bo‘ladi?

7. Markaziy tormozlanishni kim kashf etgan?

8. Impuls tezligi 50 m/s, tola uzunligi 0,5 m. Impuls qancha vaqtda o‘tadi?

Ko‘p uchraydigan xatolar

• Simpatik nerv yurakni sekinlashtiradi deb yozish — u tezlashtiradi; sekinlashtiruvchi — parasimpatik (adashgan nerv).
• Ko‘rish zonasini chakka bo‘lagida deb hisoblash — u ensa bo‘lagida; chakkada — eshitish.
• Dendrit va akson yo‘nalishini almashtirish.
• Orqa ildizni harakatlantiruvchi deb yozish (orqa — sezuvchi, oldingi — harakatlantiruvchi).
• Miyachani tafakkur markazi deb hisoblash; tafakkur — po‘stloq, ayniqsa peshona bo‘lagi faoliyati.
• Kulrang moddani miyelinli tolalardan iborat deb aytish (oq modda — miyelinli tolalar).