Gulli o‘simlik — murakkab tuzilgan ko‘p hujayrali organizm. Uning tanasi bir xil vazifani bajaruvchi hujayralar guruhlari — to‘qimalardan, to‘qimalar esa organlardan tashkil topgan. Organlar ikki guruhga bo‘linadi: vegetativ (ildiz, poya, barg — oziqlanish va o‘sishni ta’minlaydi) va generativ (gul, meva, urug‘ — ko‘payishni ta’minlaydi). O‘simlik tuzilishini bilish fotosintez, suv harakati, ko‘payish va qishloq xo‘jaligi mavzularini tushunishning asosi. Imtihonda to‘qimalar vazifasi, ildiz va poya zonalari, shakli o‘zgargan organlar, gul tuzilishi va qo‘sh urug‘lanish ko‘p so‘raladi.
§1. O‘simlik to‘qimalari
To‘qima — kelib chiqishi, tuzilishi va vazifasi o‘xshash hujayralar guruhi. O‘simliklarda besh asosiy to‘qima turi bor.
Hosil qiluvchi to‘qima (meristema) — mayda, yupqa devorli, doimiy bo‘linuvchi hujayralar; qolgan barcha to‘qimalar shulardan hosil bo‘ladi. Uchki meristema ildiz va poya uchida joylashib, bo‘yiga o‘sishni ta’minlaydi; yon meristema — kambiy — poya va ildizning eniga o‘sishini ta’minlaydi; oraliq meristema bo‘g‘imlar asosida (boshoqdoshlarda) joylashadi.
Qoplovchi to‘qima — organlarni tashqi ta’sirdan himoya qiladi: epidermis (bir qavat tirik hujayralar, ustitsalar va tukchalar bor), po‘kak (ko‘p yillik poya va ildizda — o‘lik hujayralar, havo o‘tkazmaydi), po‘stloq.
Asosiy to‘qima (parenxima): assimilyatsion (xlorofill-parenxima, fotosintez qiladi), g‘amlovchi (kraxmal va boshqa moddalarni to‘playdi — kartoshka tugunagi, urug‘), havo tutuvchi (suv o‘simliklarida).
Mexanik to‘qima — tayanch vazifasi: kollenxima (tirik, yosh organlarda) va sklerenxima (qalin devorli o‘lik tolalar — zig‘ir tolasi).
O‘tkazuvchi to‘qima: ksilema (yog‘ochlik) — o‘lik hujayralardan iborat naylar va traxeidlar orqali suv va mineral tuzlar ildizdan yuqoriga; floema (lub) — tirik elaksimon naylar orqali barglarda hosil bo‘lgan organik moddalar pastga va boshqa organlarga harakatlanadi.
Ksilema: suv + tuzlar, yuqoriga, o‘lik naylar. Floema: organik moddalar, barglardan boshqa organlarga, tirik elaksimon naylar.
§2. Ildiz
Ildiz o‘simlikni tuproqqa mahkamlaydi, suv va mineral tuzlarni so‘radi, ba’zan zaxira moddalarni to‘playdi.
Ildiz turlari: asosiy ildiz (urug‘ murtagidan), yon ildizlar (asosiy ildizdan), qo‘shimcha ildizlar (poya va bargdan). Ildiz tizimi:
o‘q ildiz tizimi — asosiy ildiz yaxshi rivojlangan (ikki pallalilar: no‘xat, g‘o‘za, lavlagi);
popuk ildiz tizimi — asosiy ildiz erta o‘ladi, qo‘shimcha ildizlar bir xil rivojlangan (bir pallalilar: bug‘doy, makkajo‘xori, piyoz).
so‘rish zonasi — ildiz tukchalari suv va tuzlarni so‘radi;
o‘tkazish zonasi — moddalar poyaga uzatiladi, yon ildizlar shu yerda chiqadi.
Suvning ko‘tarilishiga ildiz bosimi (pastdan itaradi) va bargdagi transpiratsiya (yuqoridan tortadi) sabab bo‘ladi.
Shakli o‘zgargan ildizlar: ildizmeva (sabzi, lavlagi, sholg‘om — asosiy ildiz yo‘g‘onlashgan), ildiz tuganaklari (georgina — qo‘shimcha ildizlar yo‘g‘onlashgan), havo ildizlari (orxideyalar), so‘rg‘ichlar (zarpechak — parazit), tirgovuch ildizlar (makkajo‘xori).
§3. Poya va novda
Novda — barg va kurtaklar o‘rnashgan poya. Barg birikkan joy — bo‘g‘im, ikki bo‘g‘im orasi — bo‘g‘im oralig‘i. Kurtak — rivojlanmagan novda: vegetativ kurtakdan barg va poya, generativ kurtakdan gul rivojlanadi.
Poya barglarni yorug‘likka chiqaradi, ildiz va barglarni bog‘laydi, moddalarni o‘tkazadi.
Daraxt poyasining ko‘ndalang kesimi (tashqaridan ichkariga):
po‘kak — himoya;
lub — floema va lub tolalari, organik moddalar pastga;
kambiy — bo‘linib, ichkariga yog‘ochlik, tashqariga lub hosil qiladi;
yog‘ochlik — ksilema, suv yuqoriga; har yili bitta yillik halqa qo‘shiladi;
o‘zak — g‘amlovchi yumshoq hujayralar.
Yillik halqa bahorda hosil bo‘lgan keng hujayrali va kuzda hosil bo‘lgan mayda hujayrali yog‘ochlikdan iborat; halqalarni sanab daraxt yoshi aniqlanadi.
Shakli o‘zgargan novdalar (yer osti novdalarida kurtak va qipiqsimon barglar bo‘ladi — ildizdan farqi shu):
ildizpoya — gorizontal yer osti novdasi (ajriq, qamish, nilufar);
tugunak — yo‘g‘onlashgan yer osti novdasining uchi (kartoshka; ko‘zchalari — kurtaklar);
Barg — fotosintez, gaz almashinuvi va transpiratsiya organi. Qismlari: barg plastinkasi, band (bandsiz barglar ham bor), ba’zan yon bargchalar.
Oddiy barg — bitta plastinka (olma, terak); murakkab barg — bitta bandda bir nechta plastinka (atirgul, no‘xat, yong‘oq).
Tomirlanish: to‘rsimon (ikki pallalilarda), parallel va yoysimon (bir pallalilarda).
Ichki tuzilishi: ustki va pastki epidermis (kutikula bilan qoplangan), ustunsimon parenxima (xloroplastlarga eng boy, fotosintez asosan shu yerda), g‘ovak parenxima (hujayralararo bo‘shliqlar — gaz almashinuvi), tomirlar (ksilema va floema).
Ustitsalar — ikki tutashtiruvchi hujayra orasidagi tirqish; asosan bargning pastki tomonida. Ular orqali CO₂ kiradi, O₂ va suv bug‘i chiqadi.
Transpiratsiya — barglardan suv bug‘lanishi; suvni ildizdan yuqoriga tortadi va bargni qizib ketishdan saqlaydi.
Barg to‘kilishi — kuz-qishda suv bug‘latishni kamaytirish va keraksiz moddalardan xalos bo‘lish moslamasi.
§5. Gul, changlanish va qo‘sh urug‘lanish
Gul — shakli o‘zgargan qisqa novda, urug‘ bilan ko‘payish organi. Qismlari: gulband, gul o‘rni, gulkosacha (kosachabarglar), gultoj (tojbarglar) — ular birgalikda gulqo‘rg‘on; changchilar (changdon + changchi ipi) va urug‘chi (tumshuqcha, ustuncha, tuguncha; tuguncha ichida urug‘kurtaklar).
Changchi va urug‘chisi bitta gulda bo‘lsa — ikki jinsli gul; alohida bo‘lsa — bir jinsli gul (makkajo‘xori, bodring).
Changlanish — changning urug‘chi tumshuqchasiga tushishi: o‘z-o‘zidan changlanish (bug‘doy, no‘xat) va chetdan changlanish — hasharotlar (rangli, xushbo‘y, nektarli gullar), shamol (mayda, ko‘p changli, gulqo‘rg‘oni sodda gullar), suv yordamida.
Qo‘sh urug‘lanish (S. G. Navashin, 1898): 1-spermiy + tuxum hujayra → zigota → murtak (2n); 2-spermiy + markaziy hujayra (2n) → endosperm (3n).
Chang naychasi urug‘kurtakka ikki spermiy olib keladi; shuning uchun urug‘lanish qo‘sh deyiladi. Bu jarayon faqat yopiq urug‘lilarga xos.
§6. Meva va urug‘
Urug‘lanishdan keyin: tuguncha → meva, urug‘kurtak → urug‘, murtak va endosperm urug‘ ichida qoladi. Urug‘ qismlari: urug‘ po‘sti, murtak (ildizcha, poyacha, kurtakcha, urug‘pallalar), zaxira oziq (endospermda yoki urug‘pallalarda).
Bir pallalilarda (bug‘doy) zaxira oziq endospermda; ikki pallalilarda (loviya, no‘xat) — odatda urug‘pallalarda.
Mevalar: ho‘l — rezavor (uzum, pomidor), danakli (o‘rik, olcha), olma meva (olma, nok); quruq — dukkak (no‘xat), qo‘zoq (karam), ko‘sak (g‘o‘za, ko‘knori), don (bug‘doy), yong‘oqcha (kungaboqar pistasi). Meva va urug‘lar shamol, suv, hayvonlar va odam yordamida yoki o‘zi otilib (akatsiya, loviya) tarqaladi.
Misol
Kartoshka tugunagining poya ekanini isbotlang.
Tugunakda "ko‘zchalar" bor — ular kurtaklar; ildizda kurtak bo‘lmaydi.
Tugunak yorug‘likda ko‘karadi (xlorofill hosil bo‘ladi).
Tugunak ildizda emas, yer osti novdasi (stolon) uchida rivojlanadi.
Javob: tugunak — shakli o‘zgargan yer osti novdasi, ya’ni poya.
Misol
Daraxt kesimida 24 ta yillik halqa sanaldi. Daraxt yoshi qancha va qaysi to‘qima halqalarni hosil qilgan?
Har yili kambiy ichkariga bitta yog‘ochlik qatlami — yillik halqa hosil qiladi.
Halqalar soni yillar soniga teng: 24 ta halqa.
Javob: daraxt taxminan 24 yoshda; halqalarni kambiy hosil qilgan.
Misol
Yopiq urug‘li o‘simlik somatik hujayrasida 2n = 14 xromosoma bor. Murtak, endosperm va spermiyda nechta xromosoma bo‘ladi?