Sistematika — Yerdagi organizmlarning xilma-xilligini tasvirlab, ularni o‘xshashlik va qarindoshlik asosida guruhlarga ajratadigan fan. Hozir fanga taxminan 2 milliondan ortiq tur ma’lum (taxminiy son), va ularni tartibsiz o‘rganib bo‘lmaydi. Sistematika har bir organizmga aniq "manzil" beradi: qaysi dunyo, tip, sinf, turkum, oila, avlod va turga mansubligini ko‘rsatadi. To‘g‘ri tuzilgan sistema organizmlarning kelib chiqish tarixini — filogenezini — ham aks ettiradi. Imtihonda taksonlar ketma-ketligi, binar nomenklatura, tur mezonlari va organik olam dunyolarining belgilari bo‘yicha savollar keladi.
§1. Sistematika tarixi
Aristotel (mil. av. IV asr) hayvonlarni "qonli" va "qonsiz" guruhlarga ajratgan — bu birinchi tasniflash urinishlaridan biri.
K. Linney (XVIII asr, shved olimi) "Tabiat sistemasi" asarida o‘simlik va hayvonlarni ierarxik guruhlarga ajratgan va binar nomenklaturani joriy etgan. U o‘simliklarni asosan changchilar soni va tuzilishi bo‘yicha guruhlagan — bu sun’iy sistema edi, chunki bir-ikki belgiga asoslangan va qarindoshlikni hisobga olmagan.
J. B. Lamark hayvonlarni umurtqalilar va umurtqasizlarga ajratgan.
Ch. Darvin evolyutsion ta’limotidan keyin tabiiy (filogenetik) sistema rivojlandi: organizmlar ko‘p belgilar majmuasi va kelib chiqishi umumiyligi asosida guruhlanadi.
Hozirgi sistematika morfologiya bilan birga embriologiya, biokimyo va DNK ketma-ketliklarini taqqoslash ma’lumotlaridan foydalanadi.
Sistematikaning amaliy ahamiyati ham katta: zararkunanda va kasallik qo‘zg‘atuvchilarni aniq aniqlash, dorivor va madaniy o‘simliklarning yovvoyi qarindoshlarini topish, kamyob turlarni hisobga olib Qizil kitobga kiritish va muhofaza qilish faqat turlarni to‘g‘ri aniqlash orqali mumkin. Masalan, zararkunanda hasharot turini bilmasdan unga qarshi to‘g‘ri kurash choralarini tanlab bo‘lmaydi, yaqin qarindosh turlarda esa ko‘pincha bir xil dorivor moddalar uchraydi.
§2. Taksonomik birliklar
Sistematik guruhlar taksonlar deyiladi. Ular ierarxik tartibda joylashadi — har bir yuqori takson bir yoki bir nechta quyi taksonni o‘z ichiga oladi:
Tur → avlod → oila → turkum (o‘simliklarda — tartib) → sinf → tip (o‘simliklarda — bo‘lim) → dunyo.
Tur — eng kichik asosiy birlik.
Bir necha yaqin turlar avlodga, yaqin avlodlar oilaga, oilalar turkumga, turkumlar sinfga, sinflar tipga, tiplar dunyoga birlashadi.
Yuqori birlik har doim quyisini o‘z ichiga oladi: bir oilada bir necha avlod bor, aksincha emas.
Ba’zan oraliq birliklar ishlatiladi: kenja tip (umurtqalilar), kenja sinf (yo‘ldoshlilar), kenja oila; dunyolardan yuqorida — imperiya (hujayrasizlar va hujayralilar) va katta dunyo (prokariotlar va eukariotlar).
Hayvonlarda: tip va turkum; o‘simliklarda: bo‘lim va tartib (qator).
§3. Tur va uning mezonlari
Tur — tuzilishi, hayot faoliyati va xromosomalar to‘plami o‘xshash, ma’lum hududda (arealda) yashaydigan, o‘zaro erkin chatishib serpusht (nasl beradigan) avlod qoldiradigan individlar majmuasi.
Turni aniqlash uchun bir nechta mezon birga qo‘llaniladi:
morfologik — tashqi va ichki tuzilish o‘xshashligi;
fiziologik — hayot jarayonlari o‘xshashligi, eng muhimi — chatishib serpusht nasl berish;
genetik — xromosomalar soni, shakli va tuzilishi bir xilligi (masalan, odamda 2n = 46);
biokimyoviy — oqsillar va nuklein kislotalar tarkibi;
ekologik — muhitdagi o‘rni, oziqlanish, yashash sharoiti;
geografik — tarqalgan hududi (areali).
Bitta mezon yetarli emas: masalan, tashqi ko‘rinishi juda o‘xshash, lekin chatishmaydigan egizak turlar bor. Ot va eshak chatishib xachir beradi, lekin xachir naslsiz — demak ot va eshak har xil turlar.
§4. Binar nomenklatura
K. Linney har bir turga ikki so‘zdan iborat lotincha nom berishni joriy etgan:
Birinchi so‘z — avlod nomi (bosh harf bilan), ikkinchisi — tur epiteti (kichik harf bilan): Homo sapiens, Felis catus, Triticum aestivum.
Bu nom butun dunyoda bir xil, shuning uchun mahalliy nomlardagi chalkashlik yo‘qoladi: bitta o‘simlik turli tillarda o‘nlab nomga ega bo‘lishi mumkin, ilmiy nomi esa yagona. Ikki tur nomining birinchi so‘zi bir xil bo‘lsa, ular bitta avlodga mansub.
§5. Organik olam dunyolari
Hujayrasiz hayot shakllari — viruslar: faqat xo‘jayin hujayrasida ko‘payadi, nuklein kislota va oqsil qobiqdan iborat.
Prokariotlar (yadrosizlar) — bakteriyalar va sianobakteriyalar (ko‘k-yashil suvo‘tlar): DNK halqasimon, nukleoidda; membranali organoidlar yo‘q; ribosomalar 70S; hujayra devori mureindan.
Eukariotlar (yadrolilar) to‘rt dunyoga bo‘linadi:
O‘simliklar — avtotroflar (fotosintez), devori sellyulozadan, plastidalari bor, zaxira uglevod — kraxmal, cheklanmagan o‘sish, harakatsiz.
Hayvonlar — geterotroflar, hujayra devori yo‘q, ko‘pchiligi faol harakatlanadi, zaxira — glikogen, o‘sishi cheklangan.
Zamburug‘lar — geterotroflar, devori xitindan, zaxira — glikogen, cheklanmagan o‘sish, spora bilan ko‘payish, so‘rish orqali oziqlanish.
Sodda organizmlar (protistlar) — bir hujayrali eukariotlar: amyoba, infuzoriya, yashil evglena (ba’zi darsliklarda hayvonlar dunyosi ichida kenja dunyo sifatida beriladi).
Zamburug‘lar o‘simlik va hayvon belgilarini birga ko‘rsatadi, shuning uchun alohida dunyo sifatida ajratiladi.
§6. Sistematik o‘rinni aniqlash
Imtihonda ko‘pincha berilgan taksonlarni kattadan kichikka yoki aksincha tartibga solish so‘raladi. Algoritm:
Avval dunyo va tipni (bo‘limni) toping — ular eng katta.
Kenja tip bo‘lsa, tipdan keyin qo‘ying.
So‘ng sinf → turkum (tartib) → oila → avlod → tur.
Odamning sistematik o‘rni: hayvonlar dunyosi → xordalilar tipi → umurtqalilar kenja tipi → sutemizuvchilar sinfi → primatlar turkumi → odamsimonlar (gominidlar) oilasi → odam avlodi (Homo) → aqlli odam turi (Homo sapiens).
Misol
Canis lupus (bo‘ri) va Canis familiaris (it) haqida nima deyish mumkin?
Ikkala nomning birinchi so‘zi bir xil — Canis.
Birinchi so‘z avlodni bildiradi, demak ular bitta avlodga mansub.