Umurtqali hayvonlar

Xordalilar tipiga boshskeletsizlar (lansetnik) va umurtqali hayvonlar — baliqlar, suvda hamda quruqlikda yashovchilar, sudralib yuruvchilar, qushlar va sutemizuvchilar kiradi. Odam ham shu tipga mansub. Umurtqalilar sinflarini ketma-ket o‘rgansak, hayvonlarning suvdan quruqlikka chiqishi va tuzilishining murakkablashuvi aniq ko‘rinadi: yurak kameralari ko‘payadi, qon aylanish doiralari ajraladi, nafas organlari takomillashadi, issiqqonlilik paydo bo‘ladi, nasl haqida g‘amxo‘rlik kuchayadi. Imtihonda sinflarning yurak tuzilishi, nafas organlari, qon aylanish doiralari, ko‘payishi va o‘ziga xos belgilarini qiyoslash ko‘p so‘raladi.

§1. Xordalilar tipining belgilari

Xordalilarning to‘rtta asosiy belgisi bor:

1. Xorda — elastik ichki o‘q skelet. Umurtqalilarda u faqat embrionda bo‘ladi, keyin umurtqa pog‘onasi bilan almashadi.
2. Nerv nayi — xorda ustida, tananing orqa tomonida joylashadi; umurtqalilarda undan bosh va orqa miya rivojlanadi.
3. Halqum devorida jabra yoriqlari — suvda yashovchilarda butun umr, quruqlikda yashovchilarda faqat embrionda.
4. Yurak tananing qorin tomonida joylashadi.

Umurtqasizlarda (masalan, halqali chuvalchang va hasharotlarda) aksincha — nerv zanjiri qorin tomonida bo‘ladi.

Kenja tiplar:

• Boshskeletsizlar — lansetnik: dengiz qumida yashaydi, xorda butun hayoti davomida saqlanadi, yuragi yo‘q (qonni qorin aortasi qisqarib haydaydi), bosh skeleti va bosh miyasi yo‘q. Lansetnik xordalilarning eng sodda tuzilishini ko‘rsatadi.
• Umurtqalilar — bosh skelet (kalla), bosh miya, umurtqa pog‘onasi, juft oyoqlar (suzgichlar), yaxshi rivojlangan sezgi organlari.

§2. Baliqlar

Baliqlar — suvda yashashga moslashgan birlamchi suv umurtqalilari.

• Tanasi suyri shaklda, tangachalar va shilimshiq bilan qoplangan — suvda harakatni osonlashtiradi.
• Jabra bilan nafas oladi: suvda erigan kislorod jabra yaproqchalaridagi kapillyarlarga o‘tadi.
• Yurak 2 kamerali (bitta bo‘lmacha + bitta qorincha), yurakdan faqat venoz qon o‘tadi; bitta qon aylanish doirasi: yurak → jabralar (qon arterial bo‘ladi) → organlar → yurak.
• Sovuqqonli — tana harorati suv haroratiga bog‘liq.
• Yon chiziq — suv oqimi, bosim va tebranishlarni sezuvchi organ.
• Suzgich pufak (suyakli baliqlarda) — ichidagi gaz hajmini o‘zgartirib, suvdagi chuqurlikni boshqaradi.
• Ko‘payishi: ko‘pincha tashqi urug‘lanish, ikra (tuxum) suvga qo‘yiladi; ba’zilari ko‘payish uchun uzoq yo‘l bosib, daryolarga ko‘tariladi (losos baliqlari).

Guruhlari: tog‘ayli baliqlar (akula, skat — skeleti tog‘aydan, jabra qopqog‘i va suzgich pufagi yo‘q) va suyakli baliqlar (zog‘ora, laqqa, sudak, losos, bakra). Qadimgi panjasuzgichli baliqlardan quruqlikka chiqqan dastlabki umurtqalilar kelib chiqqan deb hisoblanadi.

§3. Suvda hamda quruqlikda yashovchilar

Vakillari: ko‘l baqasi, qurbaqa, salamandra, triton.

• Hayotining bir qismi suvda, bir qismi quruqlikda o‘tadi; ko‘payishi suv bilan bog‘liq.
• Yurak 3 kamerali (2 bo‘lmacha + 1 qorincha), ikki qon aylanish doirasi paydo bo‘ladi; qorinchada arterial va venoz qon qisman aralashadi, organlarga aralash qon boradi.
• Nafas organlari: o‘pka (sodda, xaltasimon) va yupqa nam teri — teri orqali gaz almashinuvi juda muhim, shuning uchun teri doim nam bo‘lishi kerak.
• Sovuqqonli; qishda va qurg‘oqchilikda uyquga ketadi.
• Ko‘payishi: tashqi urug‘lanish, uvildiriq suvga qo‘yiladi; rivojlanish metamorfoz bilan — itbaliq orqali.

Itbaliq baliqqa o‘xshaydi: jabra bilan nafas oladi, yuragi 2 kamerali, bitta qon aylanish doirasi, yon chizig‘i va dum suzgichi bor. Bu amfibiyalarning baliqsimon ajdodlardan kelib chiqqanini ko‘rsatadi.

§4. Sudralib yuruvchilar

Vakillari: kaltakesak, ilon, toshbaqa, timsoh, echkemar.

• Teri quruq, muguzli tangachalar yoki qalqon bilan qoplangan, bezlari deyarli yo‘q — suv yo‘qotishdan saqlaydi; teri orqali nafas olmaydi.
• Faqat o‘pka bilan nafas oladi; o‘pkasi amfibiyalarnikidan murakkabroq (ichki to‘siqlar bor), nafas olishda ko‘krak qafasi qatnashadi.
• Yurak 3 kamerali, lekin qorinchada chala to‘siq bor — qon kamroq aralashadi; timsohda yurak 4 kamerali.
• Sovuqqonli; faolligi tashqi haroratga bog‘liq.
• Ichki urug‘lanish; tuxumi yirik, oziq moddaga boy, qalin qobiq bilan qoplangan va quruqlikka qo‘yiladi; embrion pardalar ichida rivojlanadi.

Ba’zi ilonlar (ko‘zoynakli ilon, qora ilon, charxilon) zaharli; ilon zahari dori sifatida ishlatiladi.

§5. Qushlar

Qushlar parvozga moslashgan issiqqonli umurtqalilar.

• Tanasi patlar bilan qoplangan; old oyoqlari qanotga aylangan.
• Skeleti yengil: suyaklari ichi bo‘sh, havo bilan to‘lgan; to‘sh suyagida toj (qil) — kuchli parvoz muskullari shu yerga birikadi.
• Tishlari yo‘q, tumshuq bor; hazm tizimida jig‘ildon (ozuqa to‘planadi va yumshaydi) va muskulli oshqozon (ozuqa maydalanadi) bor.
• Yurak 4 kamerali, arterial va venoz qon aralashmaydi; o‘ng aorta yoyi saqlangan.
• Issiqqonli — tana harorati doimiy va yuqori.
• Qo‘sh nafas: o‘pkaga havo xaltachalari tutashgan; havo nafas olishda ham, chiqarishda ham o‘pka orqali o‘tadi, shuning uchun gaz almashinuvi ikki marta bo‘ladi.
• Ichki urug‘lanish, ohakli qobiqli tuxum qo‘yadi va uni bosib (isitib) chiqaradi; nasl haqida g‘amxo‘rlik qiladi.

Balapanlar: uyada o‘suvchi (ko‘zi yumuq, patsiz tug‘iladi — kaptar, chumchuq, qaldirg‘och) va uyadan tez chiquvchi (patli, ko‘zi ochiq, darrov yuradi — tovuq, o‘rdak, g‘oz). Ko‘p qushlar mavsumiy migratsiya qiladi.

§6. Sutemizuvchilar

Eng yuksak tuzilgan umurtqalilar.

• Tanasi jun bilan qoplangan; terisida ter, yog‘ va sut bezlari bor — bolalarini sut bilan boqadi.
• Diafragma — ko‘krak va qorin bo‘shlig‘ini ajratuvchi muskul, nafas olishda qatnashadi.
• Yurak 4 kamerali, chap aorta yoyi saqlangan; qon aralashmaydi; issiqqonli.
• Tishlari kurak, qoziq va oziq tishlarga ajralgan va alveolalarda o‘rnashgan.
• Bosh miya katta yarim sharlari po‘stlog‘i kuchli rivojlangan, ko‘pchiligida egatlar va pushtalar bor — murakkab xulq-atvor.

Guruhlari:

• Tuxum qo‘yuvchilar (ornitorink, exidna) — Avstraliyada; tuxum qo‘yadi, chiqqan bolasini sut bilan boqadi.
• Xaltalilar (kenguru, koala) — bola juda kichik, chala tug‘iladi va onasining xaltasida rivojlanadi.
• Yo‘ldoshlilar — homila bachadonda yo‘ldosh orqali oziqlanadi: hasharotxo‘rlar, ko‘rshapalaklar, kemiruvchilar, yirtqichlar, kurakoyoqlilar, kitsimonlar, juft tuyoqlilar, toq tuyoqlilar, primatlar.

Misol

Baqa itbaliqining qaysi belgilari baliqlarga o‘xshash va bu nimani isbotlaydi?

1. Itbaliq jabra bilan nafas oladi.
2. Yuragi 2 kamerali, bitta qon aylanish doirasi bor.
3. Yon chizig‘i va dum suzgichi bor.
4. Javob: itbaliq baliqqa o‘xshaydi — bu amfibiyalarning baliqsimon ajdodlardan kelib chiqqanini ko‘rsatadi.

Misol

Uch hayvon berilgan: zog‘ora, kaltakesak, kaptar. Ularni yurak tuzilishi va organlarga boruvchi qon turi bo‘yicha taqqoslang.

1. Zog‘ora: yurak 2 kamerali, yurakda venoz qon, organlarga jabradan arterial qon boradi.
2. Kaltakesak: yurak 3 kamerali, qorinchada chala to‘siq, organlarga aralash qon boradi.
3. Kaptar: yurak 4 kamerali, qon aralashmaydi, organlarga sof arterial qon boradi.
4. Javob: faqat kaptarda organlar sof arterial qon oladi — shuning uchun u issiqqonli.

Misol

Kit nima uchun baliq emas, sutemizuvchi?

1. Kit o‘pka bilan nafas oladi, havo olish uchun suv yuzasiga chiqadi.
2. Yuragi 4 kamerali, issiqqonli.
3. Bolasini tirik tug‘adi va sut bilan boqadi, homila yo‘ldosh orqali oziqlanadi.
4. Javob: kit — yo‘ldoshli sutemizuvchi (kitsimonlar turkumi); suyri tanasi suv muhitiga moslanish natijasi.

O‘zingizni tekshiring

1. Lansetnikda xorda qachongacha saqlanadi?

2. Baliq yuragidan qanday qon o‘tadi?

3. Qaysi sudralib yuruvchining yuragi 4 kamerali?

4. Qushlarda qaysi aorta yoyi saqlangan?

5. Qo‘sh nafas nima?

6. Kenguru qaysi guruhga mansub?

7. Ko‘payishi suvga bog‘liq bo‘lmagan birinchi umurtqalilar sinfi qaysi?

8. Sutemizuvchilarda ko‘krak va qorin bo‘shlig‘ini qaysi muskul ajratadi?

Ko‘p uchraydigan xatolar

• Qushlarda chap aorta yoyi deb yozish — qushlarda o‘ng, sutemizuvchilarda chap.
• Baliqlarda ikki qon aylanish doirasi bor deb hisoblash — bitta.
• Sudralib yuruvchilar teri orqali nafas oladi deb aytish — teri orqali amfibiyalar nafas oladi.
• Kit va delfinni baliq deb hisoblash — ular sutemizuvchilar.
• Barcha sudralib yuruvchilarda yurak 3 kamerali deb yozish — timsohda 4 kamerali.
• Lansetnikni umurtqali deb hisoblash — u boshskeletsizlarga kiradi.