Geoekologiya — inson xo‘jalik faoliyati bilan tabiiy muhit o‘rtasidagi munosabatlarni o‘rganadi. Resurslardan foydalanish, atrof-muhitning ifloslanishi va global ekologik muammolar bugungi kunda butun insoniyat uchun dolzarb. Imtihonda resurslar tasnifi, resurs bilan ta’minlanganlikni hisoblash, global muammolar sabab–oqibati va Orol fojiasi haqida savollar ko‘p.
§1. Tabiiy resurslar va ulardan foydalanish
Tabiiy resurslar — insonning ehtiyojlarini qondirish uchun foydalaniladigan tabiat boyliklari. Ular tugashi bo‘yicha tasniflanadi:
Tugaydigan resurslar:
tiklanmaydigan — foydali qazilmalar (neft, gaz, ko‘mir, rudalar): ular millionlab yillarda hosil bo‘ladi, inson hayoti miqyosida qayta tiklanmaydi;
tiklanadigan — o‘rmon, tuproq, o‘simlik va hayvonot dunyosi: to‘g‘ri foydalanilsa qayta tiklanadi, aks holda yo‘qolishi mumkin.
Tugamaydigan resurslar — quyosh, shamol, oqim va to‘lqin energiyasi, Yerning ichki issiqligi; suv umuman tugamaydi (aylanishda), ammo chuchuk suv miqdori cheklangan.
Resurs bilan ta’minlanganlik — zaxiraning yillik qazib olish hajmiga nisbati, ya’ni resurs necha yilga yetishi:
Ta’minlanganlik (yil) = Zaxira : Yillik qazib olish
Dunyo okeani resurslari: biologik (baliq, suv o‘tlari), mineral (shelfdagi neft va gaz, okean tubidagi temir-marganesli konkretsiyalar), energetik (oqim-qaytish elektr stansiyalari), suvdagi erigan tuzlar. Oqilona tabiatdan foydalanish yo‘llari: kam chiqindili va resurs tejovchi texnologiyalar, chiqindilarni qayta ishlash, qayta tiklanuvchi energiyaga o‘tish, sug‘orishda suvni tejash.
§2. Global ekologik muammolar
Iqlimning isishi (issiqxona effekti): yoqilg‘i yoqilishi va o‘rmonlar kesilishi tufayli atmosferada karbonat angidrid (CO₂) va metan ko‘paydi → Yer yuzasidan qaytgan issiqlik ushlanib qoladi → o‘rtacha harorat ko‘tariladi → muzliklar eriydi, okean sathi ko‘tariladi, qurg‘oqchilik va kuchli bo‘ronlar ko‘payadi.
Ozon qatlamining yemirilishi: freonlar (sovutgich va aerozollardagi moddalar) ozonni parchalaydi; ozon qatlami Yerni ultrabinafsha nurlardan himoya qiladi. Eng katta "ozon tuynugi" Antarktida ustida kuzatiladi.
Kislotali yomg‘irlar: sanoat va transportdan chiqqan oltingugurt va azot oksidlari suv bug‘i bilan birikib, o‘rmon va ko‘llarga zarar yetkazadi.
Cho‘llanish: haddan tashqari mol boqish, o‘rmonlarni kesish, noto‘g‘ri sug‘orish (ayniqsa Afrikadagi Saxel mintaqasi, O‘rta Osiyo).
O‘rmonlarning qisqarishi, ayniqsa tropik (Amazoniya) o‘rmonlarida — "sayyora o‘pkasi" kamaymoqda, biologik xilma-xillik yo‘qolmoqda.
Okean ifloslanishi (neft, plastik), chuchuk suv tanqisligi, chiqindilar.
Xalqaro hamkorlik:
1972 yil — Stokgolm konferensiyasi, BMTning Atrof-muhit dasturi (YuNEP); 1987 yil — ozon qatlamini himoya qilish bo‘yicha Monreal protokoli; 1992 yil — Rio-de-Janeyrodagi "Yer sammiti"; 1997 yil — Kioto protokoli; 2015 yil — Parij iqlim kelishuvi
§3. Orol fojiasi
Orol dengizi — Amudaryo va Sirdaryo suvi bilan to‘yinadigan berk ko‘l; XX asr o‘rtasigacha dunyodagi eng katta ko‘llar qatorida bo‘lgan. Sabablar (asosiysi — antropogen):
1960-yillardan paxta yakkahokimligi uchun sug‘oriladigan yerlarning keskin kengaytirilishi.
Daryo suvining deyarli to‘liq sug‘orishga olinishi: Amudaryo va Sirdaryo suvi dengizga juda kam yetib bordi.
Kanallarning (masalan, Qoraqum kanali) foydali ish koeffitsiyenti pastligi — suvning katta qismi yo‘lda filtratsiya va bug‘lanishga ketgan.
Oqibatlar:
Dengiz sathi o‘nlab metrga pasaydi, maydoni bir necha barobar qisqardi, u bir necha alohida suv havzalariga bo‘linib ketdi; suvning sho‘rligi keskin oshdi, baliqchilik va Mo‘ynoq porti faoliyati to‘xtadi.
Qurigan tubida yangi cho‘l — Orolqum paydo bo‘ldi; u yerdan tuz-chang bo‘ronlari yuzlab kilometrga tarqaladi.
Iqlim kontinentalroq bo‘ldi: yoz issiqroq va quruqroq, qish sovuqroq.
Aholi salomatligi yomonlashdi, ichimlik suvi sifati pasaydi, Qoraqalpog‘iston va Xorazmda ekologik migratsiya kuzatildi.
Choralar: Orolning qurigan tubida saksovulzorlar barpo etish (qumni mustahkamlash), suv tejovchi texnologiyalar (tomchilatib sug‘orish), Kichik Orolni saqlab qolish uchun Qozog‘istonda to‘g‘on qurilishi; BMT homiyligida Orolbo‘yi uchun Inson xavfsizligi bo‘yicha ko‘p tomonlama sheriklik trast fondi (2018); Orolni qutqarish xalqaro jamg‘armasi (XFSA).
§4. O‘zbekistonning boshqa ekologik muammolari va muhofaza
Yerlarning sho‘rlanishi: kollektor-drenaj tarmog‘i yetarli bo‘lmasa, sizot suvlar ko‘tarilib, bug‘lanishdan keyin tuz yuzada to‘planadi. Ayniqsa Quyi Amudaryo, Mirzacho‘l, Buxoroda.
Suv tanqisligi: O‘zbekiston suv resurslarining katta qismi qo‘shni davlatlar hududida shakllanadi (transchegaraviy daryolar), shuning uchun suvni tejash va mintaqaviy hamkorlik muhim.
Havoning ifloslanishi: Olmaliq (rangli metallurgiya), Angren (ko‘mir, elektr stansiyasi), Chirchiq (kimyo), Navoiy, Farg‘ona — sanoat chiqindilari; yirik shaharlarda avtotransport.
Cho‘llanish va yaylovlarning degradatsiyasi (Qizilqum).
Alohida muhofaza etiladigan hududlar:
Qo‘riqxonalar — xo‘jalik faoliyati to‘liq taqiqlangan: Chotqol (1947), Zomin, Hisor (eng kattalaridan), Nurota, Zarafshon, Surxon, Kitob (geologik), Baday-to‘qay (Qoraqalpog‘iston, to‘qay ekotizimi).
Milliy bog‘lar — muhofaza va turizm birga: Zomin, Ugom-Chotqol.
"Qizil kitob" — noyob va yo‘qolib borayotgan o‘simlik va hayvon turlari ro‘yxati (masalan, Buxoro bug‘usi, qor qoploni).
Misol
"Mamlakatda ko‘mir zaxirasi 1,8 mlrd tonna, yillik qazib olish 45 mln tonna. Resurs bilan ta’minlanganlik qancha?"
Birliklarni tenglashtiramiz: 1,8 mlrd t = 1800 mln t.
1800 : 45 = 40.
Javob: 40 yil. Diqqat: agar qazib olish oshsa, ta’minlanganlik kamayadi.
Misol
"Ko‘l maydoni 60 ming km² dan 12 ming km² gacha qisqardi. Necha foizga kamaygan?"
Kamayish: 60 − 12 = 48 ming km².
Foiz: 48 : 60 · 100 = 80 %.
Javob: 80 % ga. Qopqon: "necha foizi qoldi" savoliga javob — 20 %.
§5. Barqaror rivojlanish va qayta tiklanuvchi energiya
Barqaror rivojlanish — hozirgi avlod ehtiyojlarini kelajak avlodlarning o‘z ehtiyojlarini qondirish imkoniyatiga zarar yetkazmasdan qondiradigan rivojlanish. Bu g‘oya 1987 yilda BMT komissiyasining "Bizning umumiy kelajagimiz" ma’ruzasida ta’riflangan va 1992 yilgi Rio sammitida asosiy tamoyilga aylangan.
Barqaror rivojlanish = iqtisodiy o‘sish + ijtimoiy adolat + tabiatni muhofaza qilish
2015 yilda BMT 17 ta Barqaror rivojlanish maqsadini (BRM) qabul qildi: qashshoqlikka barham berish, toza suv, arzon va toza energiya, iqlim o‘zgarishiga qarshi kurash, quruqlik va okean ekotizimlarini saqlash va boshqalar. Maqsadlarga erishish muddati — 2030 yil. Qayta tiklanuvchi energiya manbalari issiqxona gazlarini deyarli chiqarmaydi va tugamaydi:
quyosh — quyoshli kunlar ko‘p bo‘lgan mintaqalarda samarali (O‘zbekistonda yiliga taxminan 300 kungacha quyoshli kun bo‘ladi);
shamol — dengiz qirg‘oqlari, ochiq tekisliklar va dovonlarda;
gidroenergiya — tog‘ daryolarida (O‘zbekistonda Chirchiq daryosidagi Chorvoq GESi);
geotermal — vulqonli hududlarda (Islandiya).
Kamchiliklari ham bor: quyosh va shamol energiyasi ob-havoga bog‘liq, shuning uchun energiyani to‘plash (akkumulyatorlar) kerak; yirik GES suv omborlari vodiylarni suv ostida qoldiradi. Ekologik iz — bir kishi yoki mamlakat iste’mol qiladigan resurslarni tiklash va chiqindilarni o‘zlashtirish uchun zarur bo‘lgan biologik unumdor maydon. Rivojlangan mamlakatlarda u odatda ancha katta bo‘ladi.
Misol
"Mamlakatda bir yilda 80 mlrd kVt·soat elektr energiyasi ishlab chiqarildi, shundan 12 mlrd kVt·soati GES, 4 mlrd kVt·soati quyosh va shamol stansiyalarida (shartli ma’lumot). Qayta tiklanuvchi manbalar ulushi qancha?"
Qayta tiklanuvchi manbalar jami: 12 + 4 = 16 mlrd kVt·soat.
Ulush: 16 : 80 · 100 = 20 %.
Qolgan 80 % — asosan issiqlik elektr stansiyalari (gaz, ko‘mir).
Javob: 20 %.
O‘zingizni tekshiring
O‘rmon qaysi turdagi resursga kiradi?
Issiqxona effektini kuchaytiruvchi asosiy gaz qaysi va u qayerdan keladi?
Ozon qatlamini qaysi moddalar yemiradi va qaysi xalqaro hujjat ularni cheklagan?
Orol qurishining asosiy sababi nima?
Yerlarning sho‘rlanishi qanday yuz beradi?
Qo‘riqxona milliy bog‘dan nimasi bilan farq qiladi?
BMT Barqaror rivojlanish maqsadlari nechta va qaysi yilda qabul qilingan?
Mamlakat 50 mlrd kVt·soat energiyadan 15 mlrd kVt·soatini qayta tiklanuvchi manbalardan oladi (shartli ma’lumot). Ulushi qancha?
Ko‘p uchraydigan xatolar
Orol qurishini faqat iqlim o‘zgarishi bilan izohlash (asosiy sabab — sug‘orishga suv olinishi).
O‘rmonni tiklanmaydigan resurs deb hisoblash (u tiklanadigan, lekin tugaydigan).
Ozon tuynugi va issiqxona effektini bir hodisa deb bilish (sabablari va oqibatlari turlicha).
Ta’minlanganlikni hisoblashda mlrd va mln birliklarini tenglashtirmaslik.
Milliy bog‘ va qo‘riqxona tartibini aralashtirish.
Gidroenergiyani "mutlaqo zararsiz" deb hisoblash: u issiqxona gazlarini kam chiqaradi, ammo suv omborlari vodiylarni suv bosishiga va daryo ekotizimining o‘zgarishiga olib keladi.