Maktab dasturi· 25 daqiqa· 3 ta savol
Avval o‘rganing: O‘zbekistonning geografik o‘rni
O‘zbekiston relyefi ikki katta qismdan iborat: g‘arb va markazdagi keng tekisliklar hamda sharq va janubi-sharqdagi tog‘lar. Bu ikki qism geologik tarixi bilan farq qiladi va shu sababli foydali qazilmalarning joylashuvi ham turlicha. Relyef iqlim, daryolar, tuproq va o‘simliklarni, aholining joylashuvi va xo‘jalikni ham belgilaydi: vohalar tog‘ etaklarida va daryo vodiylarida, konlar qoldiq tog‘larda, yaylovlar tog‘larda joylashgan. Imtihonda tizmalar, cho‘qqilar, botiqlar va konlarni xaritadagi o‘rniga ko‘ra bilish kerak.
G‘arbiy qism — Turon plitasi: qadimgi burmalangan poydevor ustida qalin cho‘kindi qatlamlar yotadi. Mezozoy va paleogen eralarida bu hududni dengiz qoplagan; uning tubida to‘plangan cho‘kindilarda neft, gaz, tuzlar, fosforitlar hosil bo‘lgan. Dengiz chekingach, tekisliklar paydo bo‘lgan.
Sharqiy qism — burmali tog‘lar: Tyanshan va Pomir-Oloy tizimlari. Ular paleozoyda hosil bo‘lib, uzoq vaqt yemirilgan va deyarli tekislangan, so‘ngra eng yangi (neotektonik) harakatlar natijasida qayta ko‘tarilgan. Bu harakatlar hozir ham davom etmoqda — seysmiklik shu bilan bog‘liq. Toshkent (1966), Gazli (1976, 1984) zilzilalari bunga misol.
Tekisliklar orasidagi qoldiq tog‘lar — qadimgi tog‘larning yemirilmay qolgan qismlari; ularda qadimgi magmatik va metamorfik jinslar yer yuzasiga chiqib turadi, shuning uchun rudalarga boy.
Hududning taxminan beshdan to‘rt qismi — tekislik
Tekisliklar yuzasi qum, gil, shag‘al bilan qoplangan; shamol bu yerda asosiy relyef hosil qiluvchi kuch (barxanlar), daryolar esa vodiylar va deltalar hosil qiladi.
O‘zbekistonning maydoni 448,9 ming km², uning taxminan 4/5 qismi tekislik. Tekisliklar maydoni taxminan qancha?
Tog‘larda balandlik mintaqalari aniq: adirlar → o‘rta tog‘lar (o‘rmonlar) → baland tog‘lar (yaylovlar, qor-muzliklar). Tog‘lar daryolarning manbai, yaylovlar, foydali qazilmalar va dam olish maskanlari hududi. Ko‘pchilik tizmalar sharqdan g‘arbga yoki shimoli-sharqdan janubi-g‘arbga cho‘zilgan va g‘arbga qarab pasayib, tekisliklarga tutashadi. Shuning uchun eng baland cho‘qqilar sharq va janubi-sharqda joylashgan.
O‘zbekistonning eng baland nuqtasi — Hazrati Sulton (4643 m), eng past nuqtasi — Mingbuloq botig‘i (−12 m). Balandliklar farqi qancha?
Botiqlarda tog‘lardan oqib tushgan daryolar yotqizgan unumdor yerlar, yetarli suv va himoyalangan iqlim bor — shuning uchun ular qadimiy vohalar va aholi eng zich joylashgan hududlar.
Alpinistlar Chotqol tizmasining janubiy yonbag‘ridan tushib, daryodan o‘tib, Qurama tizmasining shimoliy yonbag‘ridan Boboiob cho‘qqisiga chiqdilar. Qaysi daryodan o‘tishgan?
Oltin — Muruntov (Qizilqum, Navoiy viloyati); uran — Uchquduq; mis, molibden, qo‘rg‘oshin, rux — Olmaliq (Qurama tog‘lari)
Qonuniyat: rudalar (metallar) — qoldiq va burmali tog‘larda; yoqilg‘i va tuzlar — cho‘kindi qatlamli tekislik va botiqlarda
Bu qonuniyat geologik tarixdan kelib chiqadi: rudalar magma bilan bog‘liq bo‘lib, qadimgi jinslar yuzaga chiqqan tog‘larda topiladi; neft, gaz va tuzlar esa qadimgi dengiz cho‘kindilarida to‘plangan.
Relyef xo‘jalikka ko‘p jihatdan ta’sir qiladi. Tekisliklar va vodiylar dehqonchilik, shaharlar va yo‘llar qurish uchun qulay; tog‘lar esa transport uchun to‘siq (dovonlar va tunnellar quriladi), lekin yaylovlar, gidroenergiya va turizm uchun boy. Inson ham relyefni o‘zgartiradi: konlar karyerlari va chiqindi uyumlari, kanallar va suv omborlari, yerlarni tekislash. Seysmik hududlarda binolar zilzilaga chidamli qilib quriladi, tog‘ yonbag‘irlarida esa ko‘chki va sel xavfi hisobga olinadi.
Tog‘lar hali ham ko‘tarilayotgani va yonbag‘irlar tikligi sababli O‘zbekistonda bir qancha xavfli jarayonlar kuzatiladi:
Himoya choralari: hududlarni seysmik xavf bo‘yicha xaritalash va zilzilaga chidamli qurilish, sel suvlarini ushlab qoluvchi sel omborlari va to‘g‘onlar, yonbag‘irlarda daraxt ekish, xavfli joylarda uy-joy qurishni cheklash.