Xarita, masshtab, koordinatalar

Xarita — Yer yuzasining tekislikdagi kichraytirilgan, umumlashtirilgan va shartli belgilar bilan berilgan tasviri. U geografiyaning "ikkinchi tili": xaritadan joylashuvni, masofani, balandlikni, yo‘nalishni va hodisalarning tarqalishini o‘qish mumkin. Imtihonda xarita bilan ishlash amaliy masalalar shaklida keladi: masshtabni o‘girish, masofa va maydonni hisoblash, koordinatalarni aniqlash, azimut, nisbiy balandlik va mahalliy vaqtni topish. Har bir turdagi masalaning aniq algoritmi bor — uni bilsangiz, masala tez va xatosiz yechiladi.

§1. Masshtab

Masshtab — xaritadagi masofa joydagi masofadan necha marta kichikligini ko‘rsatadi. Uning uch shakli bor:

• Sonli: 1 : 100 000 — xaritadagi 1 sm joyda 100 000 sm = 1 km ga teng.
• Nomli: "1 sm da 1 km".
• Chiziqli: bo‘laklarga bo‘lingan chizg‘ich; masofani sirkul bilan o‘lchab, bevosita o‘qiladi.

Mahraj qancha kichik bo‘lsa, masshtab shuncha yirik va xarita batafsilroq: 1 : 10 000 masshtab 1 : 1 000 000 dan yirik. Kichik hudud rejasi juda yirik masshtabda chiziladi; topografik xaritalar masshtabi taxminan 1 : 10 000 dan 1 : 1 000 000 gacha; dunyo va materiklar xaritalari — mayda masshtabli.

Misol

Xaritada ikki shahar orasi 4,5 sm, masshtab 1 : 2 000 000. Joydagi masofa qancha?

1. Masshtabni nomliga o‘giramiz: 1 sm da 2 000 000 sm = 20 km.
2. Masofa: 4,5 · 20 = 90 km.
3. Javob: 90 km.

Misol

1 : 50 000 masshtabli xaritada maydon 4 sm² ga teng. Joydagi maydon qancha?

1. 1 sm da 50 000 sm = 0,5 km.
2. 1 sm² joyda 0,5 · 0,5 = 0,25 km² ga teng (uzunlik masshtabi kvadratga oshiriladi).
3. Maydon: 4 · 0,25 = 1 km². Javob: 1 km².

§2. Geografik koordinatalar

Nuqtaning Yer yuzasidagi o‘rni ikki son — kenglik va uzunlik bilan aniqlanadi.

• Kenglik — ekvatordan nuqtagacha bo‘lgan meridian yoyi, 0° dan 90° gacha; shimoliy (sh.k.) yoki janubiy (j.k.). Parallellar bo‘yicha aniqlanadi.
• Uzunlik — bosh (Grinvich) meridianidan nuqtagacha bo‘lgan parallel yoyi, 0° dan 180° gacha; sharqiy (sh.u.) yoki g‘arbiy (g‘.u.). Meridianlar bo‘yicha aniqlanadi.

Toshkent taxminan 41° sh.k. va 69° sh.u. da joylashgan. Barcha meridianlar uzunligi bir xil, parallellar esa ekvatordan qutbga qisqarib boradi.

Misol

Bir meridianda yotgan A (45° sh.k.) va B (37° sh.k.) nuqtalar orasidagi masofa qancha?

1. Ikkala nuqta bir yarimsharda — kengliklarni ayiramiz: 45 − 37 = 8°.
2. Masofa: 8 · 111 ≈ 888 km.
3. Javob: taxminan 888 km. Agar nuqtalar ekvatorning ikki tomonida bo‘lsa (masalan, 10° sh.k. va 5° j.k.), kengliklar qo‘shiladi: 10 + 5 = 15°.

§3. Yo‘nalish va azimut

Azimut — shimol yo‘nalishidan soat mili bo‘yicha predmetgacha bo‘lgan burchak:

Teskari azimut = azimut ± 180° (natija 0° va 360° oralig‘ida bo‘lishi kerak). Masalan, borish azimuti 60° bo‘lsa, qaytishniki — 240°.
Joyda yo‘nalish kompas bilan aniqlanadi; uning magnit strelkasi shimolni ko‘rsatadi. Kompassiz ham mo‘ljal olish mumkin: tushda Quyosh Shimoliy yarimsharda janub tomonda bo‘ladi, Qutb yulduzi esa shimolni ko‘rsatadi.

§4. Relyefning tasvirlanishi va topografik xarita

• Mutlaq balandlik — okean sathidan; nisbiy balandlik — bir nuqtadan ikkinchisigacha.
• Gorizontallar — bir xil mutlaq balandlikdagi nuqtalarni tutashtiruvchi chiziqlar. Gorizontallar zich joylashsa — yonbag‘ir tik, siyrak bo‘lsa — qiya. Berg-shtrixlar (kichik chiziqchalar) qiyalik qaysi tomonga pasayishini ko‘rsatadi.
• Mayda masshtabli xaritalarda relyef rangli shkala bilan beriladi: yashil — pasttekislik, sariq va jigarrang — balandliklar va tog‘lar, ko‘k — chuqurliklar.

Topografik xaritalarda buzilishlar kam, chunki ular kichik hududni tasvirlaydi — Yer egriligi deyarli sezilmaydi.

Misol

Tepalik cho‘qqisi 230 m gorizontaldan yuqorida, etagi 130 m gorizontalda; gorizontallar orasi 20 m. Etak va cho‘qqi oralig‘ida nechta gorizontal bor va nisbiy balandlik taxminan qancha?

1. Gorizontallar: 130, 150, 170, 190, 210, 230 m — jami 6 ta.
2. Nisbiy balandlik: 230 − 130 = 100 m dan biroz ko‘proq (cho‘qqi 230 m dan baland, lekin 250 m dan past).
3. Javob: 6 ta gorizontal; nisbiy balandlik 100–120 m oralig‘ida.

§5. Vaqt o‘lchovi

Yer 24 soatda 360° aylanadi → 1 soatda 15°, 1° ga 4 daqiqa.

• Mahalliy vaqt — nuqtaning meridianiga bog‘liq; sharqqa borgan sari vaqt oldinda (Quyosh oldin chiqadi).
• Mintaqaviy vaqt — Yer 24 ta soat mintaqasiga bo‘lingan, har biri 15° kenglikda; bir mintaqa ichida bir xil vaqt. O‘zbekiston — UTC+5.
• 180° meridian yaqinida sana o‘zgarish chizig‘i: uni g‘arbdan sharqqa kesib o‘tilsa, sana bir kun orqaga suriladi; sharqdan g‘arbga kesib o‘tilsa — bir kun oldinga.

Misol

Toshkentda (69° sh.u.) mahalliy vaqt 12:00. 39° sh.u. dagi shaharda mahalliy vaqt qancha?

1. Uzunliklar farqi: 69 − 39 = 30°.
2. Vaqt farqi: 30 · 4 = 120 daqiqa = 2 soat.
3. Shahar g‘arbda — vaqt kam: 12:00 − 2 soat = 10:00. Javob: 10:00.

§6. Xaritalar turlari va proyeksiyalar

Mazmuniga ko‘ra: umumgeografik (relyef, suvlar, aholi punktlari, yo‘llar) va mavzuli (iqlim, tuproq, aholi, sanoat — tabiiy va iqtisodiy-ijtimoiy xaritalar). Hududiga ko‘ra: dunyo, materik, mamlakat, viloyat xaritalari. Atlas — bir maqsadda tuzilgan xaritalar to‘plami.
Globus — Yerning eng aniq modeli: shakl, maydon, masofa va burchaklar buzilmaydi. Shar yuzasini tekislikka buzilishsiz yoyib bo‘lmaydi, shuning uchun xaritalar kartografik proyeksiyalar asosida tuziladi: silindrik, konussimon, azimutal. Har birida maydon, burchak yoki masofa ma’lum darajada buziladi; buzilish xarita chetlarida kattaroq.
Hozirgi kartografiya sun’iy yo‘ldosh tasvirlari, GPS (sun’iy yo‘ldosh navigatsiyasi) va GAT (geoaxborot tizimlari) asosida ishlaydi — onlayn xaritalar shunday tuziladi.

O‘zingizni tekshiring

1. 1 : 500 000 masshtabni nomliga o‘giring.

2. Xaritada 3 sm, masshtab 1 : 4 000 000. Joydagi masofa?

3. 20° sh.k. va 10° j.k. (bir meridianda) orasidagi masofa?

4. Janubi-g‘arb yo‘nalishining azimuti?

5. 69° sh.u. da 15:00. 84° sh.u. da mahalliy vaqt?

6. Gorizontallar zich joylashgan yonbag‘ir qanday?

7. Azimut 110°. Teskari azimut?

8. 1 : 100 000 xaritada maydon 9 sm². Joyda?

Ko‘p uchraydigan xatolar

• Uzunlikni 90° gacha deb yozish — u 180° gacha.
• Masshtabni o‘girishda sm va km ni adashtirish: 1 km = 100 000 sm.
• Ekvatorning ikki tomonidagi kengliklarni ayirish — ular qo‘shiladi.
• Mahalliy vaqtda yo‘nalishni teskari olish: sharqda vaqt ko‘p, g‘arbda kam.
• Maydonni hisoblashda masshtabni kvadratga oshirmaslik: 1 sm da 2 km bo‘lsa, 1 sm² da 4 km².