Ingliz alifbosida 26 harf bor, lekin tovushlar 44 taga yaqin (Britaniya standart talaffuzida). Shuning uchun ingliz tilida "qanday yozilsa, shunday o‘qiladi" qoidasi ishlamaydi: bitta harf bir necha tovush beradi, bitta tovush esa bir necha xil yoziladi. Bu darsda harflarning nomi, unli va undosh tovushlar, asosiy o‘qish qoidalari, urg‘u va transkripsiya bilan tanishamiz. Bular Listening bo‘limida so‘zni to‘g‘ri eshitish, Speaking’da tushunarli gapirish va yangi so‘zni lug‘atdan to‘g‘ri o‘qib olish uchun asos bo‘ladi.
A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
Unli harflar: a, e, i, o, u va ba’zan y (my, happy); qolganlari undosh.
Harfning nomi so‘zdagi tovushidan farq qiladi. Masalan, H — /eɪtʃ/, W — /ˈdʌbəl juː/, Y — /waɪ/, Z — Britaniyada /zed/, Amerikada /ziː/. R — /ɑː/, Q — /kjuː/, X — /eks/.
Nega bu muhim? Listening topshiriqlarida ism, familiya, ko‘cha nomi yoki pochta indeksini harflab aytishadi (spelling): My surname is Karimov — K-A-R-I-M-O-V. Ikki bir xil harf ketma-ket kelsa, double deyiladi: Anna — A, double N, A. Raqamlarda ham shunday: double seven = 77, 0 esa ko‘pincha /əʊ/ deb aytiladi.
O‘zbek o‘quvchilari eng ko‘p adashtiradigan juftliklar:
Listeningda eshitildi: It’s spelt G-E-O-R-G-E. Yozib oling.
Bir unli harf bir necha tovush beradi. Uni qanday o‘qishni bilishning asosiy kaliti — ochiq va yopiq bo‘g‘in.
hat — hate, bit — bite, not — note, cut — cute
Bu qoida imloda ham kerak: hope → hoping (e tushadi), lekin hop → hopping (undosh ikkilanadi, aks holda bo‘g‘in ochilib, o‘qilishi o‘zgarib ketardi).
Uzun va qisqa unli ma’no farqlaydi: ship /ɪ/ — sheep /iː/, full /ʊ/ — fool /uː/, live — leave. Bunday faqat bitta tovush bilan farq qiladigan so‘zlar minimal juftliklar deyiladi.
Harf birikmalari ham alohida o‘qiladi:
Eng ko‘p uchraydigan ingliz unlisi — kuchsiz shva /ə/. U urg‘usiz bo‘g‘inlarda deyarli har qanday harf o‘rnida keladi: about /əˈbaʊt/, teacher /ˈtiːtʃə/, banana /bəˈnɑːnə/.
plane va plan so‘zlarini o‘qing.
O‘zbek tilida yo‘q yoki boshqacha aytiladigan tovushlarga e’tibor bering:
Yozilib o‘qilmaydigan harflar: knife, know (k), write, wrong (w), lamb, climb (b), hour, honest (h), listen, castle (t), island (s), Wednesday (birinchi d).
Harf o‘rniga qarab o‘qilishi:
c + e, i, y → /s/ (city, centre, cycle); boshqa holatda /k/ (cat, cup)
g + e, i, y → ko‘pincha /dʒ/ (gym, page); istisnolar: get, give, girl
`-ed` qo‘shimchasi uch xil o‘qiladi:
`-s/-es` qo‘shimchasi ham shunga o‘xshash: /s/ (cats), /z/ (dogs), /ɪz/ — s, z, sh, ch dan keyin (buses, watches).
The Smiths visited three cities on Thursday. gapidagi qiyin tovushlarni aniqlang.
Ingliz so‘zlarida urg‘u joyi qat’iy emas va ba’zan so‘z turkumini o‘zgartiradi:
’record (ot — yozuv) — re’cord (fe’l — yozib olmoq); ’present — pre’sent; ’export — ex’port
Ikki bo‘g‘inli ot va sifatlarda urg‘u ko‘pincha birinchi bo‘g‘inda (’table, ’happy), fe’llarda esa ikkinchida (be’gin, de’cide). Ko‘p bo‘g‘inli so‘zlarda -tion, -sion, -ic, -ity qo‘shimchasidan oldingi bo‘g‘in urg‘uli: edu’cation, e’conomic, uni’versity. Qo‘shimcha qo‘shilganda urg‘u ko‘chishi mumkin: ’photograph — pho’tographer — photo’graphic.
Gapda ma’no tashuvchi so‘zlar (ot, asosiy fe’l, sifat, ravish) urg‘uli, yordamchi so‘zlar (a, the, to, of, and, can) kuchsiz aytiladi: I want to go to the shop → /aɪ ˈwɒnt tə ˈɡəʊ tə ðə ˈʃɒp/. Shuning uchun ingliz nutqi "urg‘uli zarblar" ritmida eshitiladi va Listening’da to, of, a deyarli eshitilmaydi — ularni grammatika va kontekstdan tiklash kerak.
photographer so‘zida urg‘uni toping.
Ingliz tilida yozuv talaffuzni to‘liq ko‘rsatmagani uchun lug‘atlar xalqaro fonetik alifbo (IPA) belgilaridan foydalanadi. Har bir yangi so‘zni transkripsiyasi bilan yozing. Asosiy belgilar:
Onlayn lug‘atlarda (Cambridge, Oxford) Britaniya va Amerika talaffuzi alohida beriladi. Ikkalasi ham to‘g‘ri hisoblanadi, lekin nutqda bitta variantga sodiq qolgan ma’qul.
Talaffuzni yaxshilashning samarali yo‘llari: