Avval o‘rganing: Alifbo va talaffuz
Nemis tilida har bir otning grammatik jinsi bor: erkak, ayol yoki o‘rta. Jins artikl orqali ko‘rinadi va keyingi barcha shakllarga — sifat qo‘shimchalari, olmoshlar, kelishiklarga — ta’sir qiladi. O‘zbek tilida jins kategoriyasi yo‘q, shuning uchun bu mavzu o‘zbek o‘quvchisi uchun eng yangi va eng muhim mavzulardan biri. Otni hamisha artikli va ko‘plik shakli bilan birga yodlash kerak: der Tisch, die Tische. Ushbu darsda jinslarni, ularni taxmin qilish belgilarini, noaniq va inkor artiklni, artiklsiz holatlarni va ko‘plik yasashni ko‘rib chiqamiz.
der — erkak jinsi (Maskulinum) · die — ayol jinsi (Femininum) · das — o‘rta jins (Neutrum) · die — barcha jinslar uchun ko‘plik
Grammatik jins har doim ham tabiiy jinsga mos kelmaydi: das Mädchen (qiz) — o‘rta jins, chunki -chen qo‘shimchasi doim das talab qiladi. Jonsiz narsalar ham har qanday jinsda bo‘lishi mumkin: der Löffel (qoshiq), die Gabel (vilka), das Messer (pichoq). Barcha otlar gapning qayerida bo‘lmasin katta harf bilan yoziladi: der Tisch, die Lampe, das Buch.
Aniq artikl (der/die/das) ma’lum, avval tilga olingan yoki yagona narsani bildiradi: Die Sonne scheint., Das Buch auf dem Tisch ist neu. U ingliz tilidagi the ga o‘xshaydi, lekin jins, son va kelishikka qarab o‘zgaradi.
Ba’zi otlar artikliga qarab ma’nosini o‘zgartiradi: der See (ko‘l) — die See (dengiz), der Leiter (rahbar) — die Leiter (narvon). Bu ham otni artikl bilan yodlash zarurligini ko‘rsatadi.
Jinsni 100% bilish uchun yodlash kerak, lekin qo‘shimchalar va ma’no guruhlari ko‘p yordam beradi:
Qo‘shma otda jins oxirgi qismga qarab belgilanadi: das Haus + die Tür → die Haustür, die Hand + der Schuh → der Handschuh.
Qoidalarda istisnolar bor (der Käse, der Name — -e bilan tugasa ham erkak jinsi), shuning uchun belgilar faqat yordamchi vosita.
Freundschaft, Fernseher, Brötchen, Wohnzimmer otlarining artiklini aniqlang.
ein (der/das) · eine (die) · ko‘plikda noaniq artikl yo‘q
Noaniq artikl birinchi marta tilga olingan, noma’lum narsani bildiradi: Ich habe einen Bruder. Ko‘plikda artikl tushadi: Ich habe Brüder. Odatda matnda avval noaniq, keyin aniq artikl keladi: Dort steht ein Haus. Das Haus ist alt.
Inkor artikl kein/keine otni inkor qiladi va ein kabi turlanadi: Ich habe kein Auto., Das ist keine Katze., Er hat keinen Hund. Ko‘plikda ham bor: keine Kinder. Fe’l, sifat yoki aniq artiklli ot esa nicht bilan inkor qilinadi: Ich komme nicht., Das Auto ist nicht neu., Ich kenne den Mann nicht.
kein — ein li yoki artiklsiz otni inkor qiladi · nicht — qolgan hamma narsani
Artikl qo‘yilmaydi:
Lekin sifat qo‘shilsa, artikl qaytadi: Er ist ein guter Lehrer. Ba’zi mamlakatlar har doim artikl bilan: die Schweiz, die Türkei, die USA (ko‘plik): Ich fahre in die Türkei.
Predlog va aniq artikl ko‘pincha qo‘shilib ketadi:
in + dem = im · an + dem = am · zu + dem = zum · zu + der = zur · bei + dem = beim · von + dem = vom · in + das = ins
Misol: Ich gehe zur Schule., Wir sind im Kino.
Nemis tilida ko‘plik yasashning beshta asosiy turi bor:
-e (ko‘pincha umlaut bilan): der Tag → die Tage, die Hand → die Hände
-er (umlaut mumkin): das Kind → die Kinder, das Buch → die Bücher
-(e)n: die Frau → die Frauen, die Lampe → die Lampen
-s (o‘zlashmalar): das Auto → die Autos, das Hotel → die Hotels
o‘zgarmaydi (umlaut mumkin): der Lehrer → die Lehrer, die Mutter → die Mütter
Qoidalar: ayol jinsidagi otlarning aksariyati -(e)n oladi; -er, -el, -en, -chen, -lein bilan tugaydigan erkak va o‘rta jins otlar ko‘pincha o‘zgarmaydi (das Mädchen → die Mädchen); bir bo‘g‘inli o‘rta jins otlar ko‘pincha -er oladi. Ko‘plikda aniq artikl doim die, Dativ ko‘plikda esa ot oxiriga -n qo‘shiladi: mit den Kindern.
Ich kaufe ___ Zeitung und zwei ___ (Buch).
Artikl nafaqat jinsni, balki kelishikni ham ko‘rsatadi. Eng muhim farq — erkak jinsi Akkusativda o‘zgaradi:
Der Hund ist groß. → Ich sehe den Hund. → Ich gebe dem Hund Wasser.
ein Hund → einen Hund → einem Hund
Ayol va o‘rta jinsda Nominativ va Akkusativ bir xil: die Katze → die Katze, das Pferd → das Pferd. Shu sababli jinsni noto‘g‘ri yodlasangiz, keyingi barcha mavzularda (kelishik, sifat qo‘shimchalari, olmoshlar) xato zanjirsimon davom etadi.
Ich habe ___ Hund, aber ___ Katze. (bitta it bor, mushuk yo‘q)