Maktab dasturi· 25 daqiqa· 20 ta savol
Avval o‘rganing: Bo‘g‘in va urg‘u
So‘zga qo‘shimcha qo‘shilganda o‘zak yoki qo‘shimchadagi tovushlar ba’zan tushib qoladi, almashadi yoki ortadi. Bunday o‘zgarishlar fonetik hodisalar deyiladi. Ularning bir qismi yozuvda aks etadi (burni, yuragi, toqqa), bir qismi esa faqat talaffuzda bo‘ladi (ketdi → [ketti]). Imtihonda asosan yozuvda aks etadigan hodisalar so‘raladi: so‘zga qo‘shimcha qo‘shib to‘g‘ri yozish, xato yozilgan shaklni topish, hodisa turini aniqlash. Shuning uchun har bir hodisani qoidasi, istisnolari va sababi bilan birga bilish kerak — shunda yangi so‘zda ham to‘g‘ri xulosa chiqarasiz.
Tilda talaffuzni osonlashtirishga intilish bor. Qo‘shimcha o‘zakka qo‘shilganda ikki tovush yonma-yon kelib qoladi va ularni aytish noqulay bo‘lsa, tovushlardan biri o‘zgaradi. Masalan, burun + i ni buruni deb aytish o‘rniga til qisqaroq burni shaklini tanlagan.
Asosiy fonetik hodisalar:
Fonetik hodisa yozuvda aks etsa, u imlo qoidasiga aylanadi va uni bilmaslik imlo xatosiga olib keladi
Eng muhim tamoyil: imlo lug‘atida qanday berilgan bo‘lsa, shunday yoziladi. Qoidalar hamma so‘zga mexanik qo‘llanmaydi — har bir hodisaning o‘z istisnolari bor.
Ikki bo‘g‘inli ayrim so‘zlarga unli bilan boshlanadigan qo‘shimcha (egalikning -i, -im, -ing shakllari) qo‘shilganda ikkinchi bo‘g‘indagi unli tushadi:
burun + i → burni, og‘iz + i → og‘zi, bo‘yin + i → bo‘yni, qorin + i → qorni, ko‘ngil + i → ko‘ngli, shahar + i → shahri, o‘g‘il + i → o‘g‘li
Bu hodisa son va fe’llarda ham uchraydi:
Oxirgi misollarda ikki hodisa birga ishlaydi: sariq + ay da unli tushadi, q esa g‘ ga almashadi.
Bu hodisa hamma ikki bo‘g‘inli so‘zda bo‘lmaydi: qalam + i → qalami, ilon + i → iloni, kitob + i → kitobi — unli tushmaydi. Qaysi so‘zda tushishini qoida emas, lug‘at belgilaydi; ko‘pincha bu tana a’zolari va qarindoshlik nomlari (burun, og‘iz, bo‘yin, qorin, o‘g‘il, singil) bo‘ladi.
Singil so‘ziga egalikning uchala shaxs birlik qo‘shimchasini qo‘shing.
Ko‘p bo‘g‘inli so‘z oxiridagi k va q unli bilan boshlanadigan qo‘shimchadan oldin jaranglashadi:
k → g: yurak + i → yuragi, tilak + im → tilagim, kurak + i → kuragi, elak + i → elagi
q → g‘: chiroq + i → chirog‘i, qishloq + im → qishlog‘im, qoshiq + i → qoshig‘i, buloq + i → bulog‘i
Nega? k va q ikki unli orasida qolganda talaffuzda jarangli juftiga o‘tadi, yozuv ham shu talaffuzni aks ettiradi.
Istisnolar:
g‘ bilan tugagan so‘zga -ga qo‘shilganda esa teskari jarayon bo‘ladi: ikkala tovush jarangsizlanib qq hosil qiladi: bog‘ + ga → boqqa, tog‘ + ga → toqqa.
Unli almashishi. i yoki a bilan tugagan fe’lga -v qo‘shimchasi qo‘shilganda o‘zak oxiridagi unli lablashadi:
i → u: o‘qi + v → o‘quv, to‘qi + v → to‘quv; a → o: so‘ra + v → so‘rov, sina + v → sinov, qishla + v → qishlov
Sababi — v lab undoshi, u oldingi unlini ham lablangan qiladi.
Tovush ortishi.
Kuchaytirma shakllar imlosi: oppoq qo‘shib, ko‘m-ko‘k, qip-qizil chiziqcha bilan yoziladi
Ayrim qo‘shimchalarning bosh undoshi o‘zak oxiridagi tovushga moslashadi. Bu moslashuv (assimilyatsiya) yozuvda ham aks etadi:
-ga / -ka / -qa: uy + ga → uyga, tilak + ga → tilakka, qishloq + ga → qishloqqa, tog‘ + ga → toqqa
-gan / -kan / -qan: kel + gan → kelgan, ek + gan → ekkan, yoq + gan → yoqqan
Qoida oddiy: o‘zak k bilan tugasa, qo‘shimcha k bilan; q bilan tugasa, q bilan boshlanadi; g‘ bilan tugagan o‘zakda g‘ ham q ga aylanadi. Boshqa tovushlardan keyin asosiy shakl -ga, -gan saqlanadi: barg + ga → bargga, bor + gan → borgan.
Qaysi so‘z to‘g‘ri yozilgan: tog‘ga yoki toqqa?
Ba’zi o‘zgarishlar yozuvda aks etmaydi. Ular ham fonetik hodisa, lekin imloda asl shakl saqlanadi (morfologik tamoyil):
Talaffuzdagi o‘zgarish yozuvga ko‘chirilmaydi: ketdi, tuzsiz, do‘stlar deb yoziladi
Qanday farqlash mumkin? So‘zning asl shaklini va qo‘shimchasini alohida tasavvur qiling: ket + di. Agar imlo qoidalarida bu juftlik uchun maxsus qoida (tog‘ + ga → toqqa kabi) bo‘lmasa, qismlar o‘zgarishsiz yoziladi.
Qishloq so‘ziga -im va -ga qo‘shimchalarini alohida qo‘shing.