Sinonim, antonim, omonim, paronim

So‘zlar shakli va ma’nosining o‘zaro munosabatiga ko‘ra guruhlarga birlashadi: ma’nosi yaqin so‘zlar (sinonimlar), ma’nosi zid so‘zlar (antonimlar), shakli bir xil, ma’nosi boshqa so‘zlar (omonimlar), talaffuzi o‘xshash so‘zlar (paronimlar) va bir turdagi narsalarni ataydigan so‘zlar (uyadosh so‘zlar). Bu guruhlarni bilish nutqni boy va aniq qiladi: sinonim takrordan qutqaradi, antonim fikrni keskin qiladi, paronimni adashtirmaslik esa xatodan saqlaydi. Imtihonda bu mavzu leksikologiya, uslubiyat va o‘qish savodxonligi topshiriqlarida doim uchraydi: «qaysi so‘z sinonim emas?», «omonimlarni toping», «gapdagi xato so‘zni almashtiring» kabi.

§1. Sinonimlar (ma’nodosh so‘zlar)

Sinonimlar — shakli har xil, ma’nosi bir-biriga yaqin, bir turkumga oid so‘zlar. Ular sinonimik qator hosil qiladi. Qatorning eng neytral, umumiy va keng qo‘llanadigan so‘zi dominanta deyiladi:

Sinonimlar hech qachon to‘liq bir xil emas, ular uch jihatdan farqlanadi:

• ma’no nozikligi — belgining darajasi yoki ko‘rinishi: kulmoq — jilmaymoq — xoxolamoq (kulgining kuchi har xil), katta — ulkan — bahaybat;
• uslubiy bo‘yoq — munosabatning ijobiy yoki salbiyligi: yuz (neytral) — chehra, diydor (ko‘tarinki) — bet (so‘zlashuv) — aft, bashara, turq (salbiy);
• qo‘llanish doirasi — qaysi uslubga xosligi: vafot etdi, olamdan o‘tdi (rasmiy-hurmat) — o‘ldi (neytral).

Faqat so‘zlar emas, iboralar ham sinonim bo‘ladi: ko‘zi uchib turibdi — yo‘liga ko‘z tikib turibdi; ibora va so‘z ham sinonim bo‘lishi mumkin: qo‘li ochiq — saxiy.

Sinonimlarning nutqdagi vazifasi: bir so‘zning takroridan qochish, fikrni aniqroq ifodalash (katta emas, ulkan), muallif munosabatini bildirish.

Misol

Uning chehrasi nurli edi gapidagi chehra o‘rniga aft qo‘yish mumkinmi?

1. Chehra va aft bir sinonimik qatorga kiradi (dominanta — yuz).
2. Chehra — ko‘tarinki, ijobiy bo‘yoqli so‘z; gapdagi nurli ham ijobiy.
3. Aft — salbiy bo‘yoqli, gapdagi ijobiy ruhga zid keladi.
4. Javob: mumkin emas; mos almashtirish — neytral yuz.

§2. Antonimlar (zid ma’noli so‘zlar)

Antonimlar — bir turkumga oid, ma’nosi qarama-qarshi so‘zlar. Antonimlik belgining, harakatning yoki holatning ikki qutbini ko‘rsatadi:

• sifat: issiq — sovuq, katta — kichik, yaxshi — yomon, boy — kambag‘al;
• fe’l: kirmoq — chiqmoq, kulmoq — yig‘lamoq, bermoq — olmoq;
• ravish: oz — ko‘p, erta — kech, tez — sekin;
• ot: do‘st — dushman, kun — tun, yoz — qish.

Ko‘p ma’noli so‘zning har bir ma’nosiga alohida antonim to‘g‘ri kelishi mumkin: yengil yuk — og‘ir yuk, yengil savol — qiyin savol, yengil kiyim — qalin kiyim. Antonim juftlar ko‘pincha juft so‘z hosil qiladi: oldi-berdi, kecha-kunduz, yaxshi-yomon, achchiq-chuchuk.
Badiiy nutqda antonimlar tazod (zidlash) san’atini hosil qiladi: Yaxshidan ot qoladi, yomondan dod qoladi.

Misol

Yengil so‘zining yengil savol va yengil yuk birikmalaridagi antonimlarini toping.

1. Yengil — ko‘p ma’noli so‘z: savolga nisbatan «oson», yukka nisbatan «vazni kam».
2. «Oson» ma’nosiga zid — qiyin: qiyin savol.
3. «Vazni kam» ma’nosiga zid — og‘ir: og‘ir yuk.
4. Javob: yengil savol — qiyin savol, yengil yuk — og‘ir yuk.

§3. Omonimlar (shakldosh so‘zlar)

Omonimlar — talaffuzi va yozilishi bir xil, lekin ma’nolari o‘zaro bog‘liq bo‘lmagan so‘zlar:

Omonim va ko‘p ma’noli so‘zni farqlash — eng ko‘p tekshiriladigan joy. Sinov: ma’nolar o‘rtasida o‘xshashlik yoki aloqadorlik ko‘prigi bormi?

• Ko‘p ma’noli so‘zda bor: ko‘z (a’zo) → buloq ko‘zi (suv chiqadigan teshik ko‘zga o‘xshaydi). Bu — bitta so‘z, ma’nolari bir ildizdan o‘sgan.
• Omonimlarda yo‘q: ot (hayvon) va ot (ism) o‘rtasida hech qanday ma’no aloqasi yo‘q. Bu — turli so‘zlar, shakli tasodifan bir xil.

Omonimlar ko‘pincha turli so‘z turkumiga ham mansub bo‘ladi (ot — ot, ot — fe’l), bu ham ularni aniqlashga yordam beradi.
Badiiyatda omonimlar tajnis san’atini hosil qiladi; omonim so‘zlar qofiyaga qo‘yilgan to‘rt misrali she’r tuyuq deyiladi. Navoiy va Bobur tuyuqlari mashhur.

§4. Paronimlar

Paronimlar — talaffuzi va yozilishi yaqin, lekin ma’nosi boshqa so‘zlar:

• asr (yuz yil) — asir (tutqun);
• shox (daraxt shoxi, hayvon shoxi) — shoh (podshoh);
• amr (buyruq) — amir (hukmdor);
• hol (ahvol) — xol (yuzdagi dog‘);
• abzal (ot anjomi) — afzal (yaxshiroq, ustun).

Paronimlarni adashtirish — jiddiy nutq va imlo xatosi: ✗ Bu yo‘l abzalroq → ✓ afzalroq; ✗ Dushman asr qilindi → ✓ asir. Paronimlar omonim emas: ularning shakli bir xil emas, faqat o‘xshash.

§5. Uyadosh so‘zlar

Uyadosh so‘zlar — bir jinsga, bir turdagi narsa yoki tushunchalarga mansub so‘zlar. Ular umumiy nom (jins nomi) atrofida bir «uya» hosil qiladi:

• mevalar: olma, nok, o‘rik, shaftoli;
• tana a’zolari: qo‘l, oyoq, bosh, yelka;
• kasblar: shifokor, o‘qituvchi, muhandis;
• qarindoshlik: ota, ona, aka, opa.

Uyadosh so‘zlar ko‘pincha gapda uyushiq bo‘lak bo‘lib keladi va umumlashtiruvchi so‘z bilan birlashadi: Bozordan mevalar: olma, nok, o‘rik oldik.

Misol

Ot chopdi. Otingiz nima? Toshni ot! — ot so‘zlari qanday munosabatda?

1. Birinchi gapda ot — hayvon (ot turkumi).
2. Ikkinchisida — kishi ismi (ot turkumi), uchinchisida — otmoq fe’lining buyrug‘i.
3. Ma’nolar orasida o‘xshashlik ham, aloqadorlik ham yo‘q.
4. Javob: omonimlar.

§6. Bu guruhlar nutqda va tahlilda

Matn tahlilida so‘z guruhlari muallif niyatini ochadi:

• sinonimlar ketma-ket kelsa, fikr kuchayadi (darajalanish): U charchagan, holdan toygan, tinkasi qurigan edi;
• antonimlar qarama-qarshilik orqali g‘oyani yorqin ko‘rsatadi: Do‘st achitib gapirar, dushman — kuldirib;
• omonimlar so‘z o‘yini va hazil yaratadi;
• paronimlar to‘g‘ri tanlanmasa, gap ma’nosi buziladi.

Topshiriqni yechishda tartib: avval so‘zlarning turkumini aniqlang (sinonim va antonimlar bir turkumdan bo‘ladi), keyin ma’nolarini solishtiring, so‘ng ular orasidagi bog‘lanishni tekshiring.

O‘zingizni tekshiring

1. Go‘zal, chiroyli, ko‘hlik qatorida dominanta qaysi?

2. Yengil savol birikmasidagi yengil ning antonimi qaysi?

3. Yoz keldi va xat yoz dagi yoz so‘zlari qanday so‘zlar?

4. Asr va asir qanday munosabatda?

5. Olma, nok, uzum sinonimmi?

6. Ko‘z (a’zo) va buloq ko‘zi — omonimmi yoki ko‘p ma’noli so‘zmi?

7. Yuz, chehra, bashara dan qaysi biri salbiy bo‘yoqli?

8. Bu usul abzalroq gapidagi xatoni tuzating.

Ko‘p uchraydigan xatolar

• Ko‘p ma’noli so‘zni omonim deb belgilash — ma’nolar bog‘langan bo‘lsa, bu bitta so‘z.
• Uyadosh so‘zlarni sinonim deb hisoblash.
• Sinonimni uslubiy bo‘yog‘ini hisobga olmay almashtirish: chehra o‘rniga aft.
• Inkor shaklni antonim deb hisoblash: yaxshimas — yaxshi ning antonimi emas.
• Paronimlarni adashtirish: abzal — afzal, asr — asir.
• Turli turkumdagi so‘zlarni antonim deb belgilash.