Xalq og‘zaki ijodi (folklor) — xalqning asrlar davomida og‘izdan og‘izga o‘tib kelgan badiiy merosi. U yozma adabiyotdan oldin paydo bo‘lgan va keyin ham uning bitmas manbai bo‘lib qolgan: Navoiy, Qodiriy, Cho‘lpon asarlarida folklor obrazlari va maqollari ko‘p. Folklor xalqning tarixi, urf-odatlari, axloqiy qadriyatlari va dunyoqarashini saqlovchi «og‘zaki xotira»dir. Imtihonda janrlarni farqlash, doston qahramonlarini bilish va maqol-matalni ajratish so‘raladi.
§1. Folklorning xususiyatlari
Og‘zakilik — og‘zaki yaratiladi va ijro etiladi, yozib olinishi keyinroq.
Jamoaviylik — aniq muallifi yo‘q, har bir ijrochi o‘z hissasini qo‘shadi.
Variantlilik — bitta asarning ko‘plab variantlari bo‘ladi (masalan, «Alpomish»ning turli baxshilardan yozib olingan variantlari).
An’anaviylik — qolip boshlanmalar va tugallanmalar: Bor ekan-u yo‘q ekan..., Murod-maqsadiga yetibdi.
Ijrochilik — doston ijrochilari baxshi (shoir, dostonchi) deb ataladi; ular do‘mbira jo‘rligida kuylaydi.
Folklor asarining muallifi — xalq; yozib olgan folklorshunos yoki aytib bergan baxshi muallif emas.
§2. Dostonlar
Doston — liro-epik janr: nasr va nazm aralash, baxshi tomonidan kuylanadi. Turlari:
Qahramonlik dostonlari — el-yurt himoyasi, alplar: «Alpomish», «Go‘ro‘g‘li» turkumidagi ayrim dostonlar.
Romanik (ishqiy-sarguzasht) dostonlar — sevgi va sarguzasht: «Ravshan», «Kuntug‘mish», «Malikai ayyor», «Orzigul».
Tarixiy dostonlar — real tarixiy voqealarga asoslangan: «Tulumbiy», «Oysuluv».
Kitobiy dostonlar — yozma manbalardan xalq orasiga o‘tgan.
«Alpomish» — o‘zbek xalqining eng mashhur qahramonlik dostoni. 1999-yilda dostonning 1000 yilligi keng nishonlangan. Eng mukammal variantlaridan biri — Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li aytgan variant.
Alpomish (Hakimbek) — Qo‘ng‘irot elining alpi, asosiy qahramon.
Barchinoy — Alpomishning sevgilisi, keyin turmush o‘rtog‘i; aqlli va sadoqatli.
Boybo‘ri — Alpomishning otasi; Boysari — Barchinning otasi; ikkalasi aka-uka, ular o‘rtasidagi janjal tufayli Boysari qalmoq yurtiga ko‘chib ketadi.
«Go‘ro‘g‘li» turkumi — Go‘ro‘g‘li va uning o‘g‘illari (Avaz, Hasan) haqidagi ko‘plab dostonlar; Go‘ro‘g‘lining oti — G‘irot.
Misol
«Alpomish» dostoni janrini aniqlang va asoslang.
Asosiy mavzu — el-yurt himoyasi, alpning jasorati, qalmoqlar bilan kurash.
Qahramon — g‘ayritabiiy kuchli alp (bolaligidayoq ajdodlaridan qolgan, hech kim torta olmagan kamonni tortadi).
Shakli — nasr va nazm aralash, baxshi kuylaydi → liro-epik.
Javob: qahramonlik dostoni (romanik emas, garchi unda sevgi motivi ham bor).
§3. Ertak, afsona, rivoyat
Ertak — to‘qima voqeaga asoslangan nasriy asar; boshlanmasi qolip: Bor ekan-u yo‘q ekan... Turlari: hayvonlar haqida (hayvonlar inson kabi gapiradi, tulki — ayyorlik ramzi), sehrli (sehrli buyumlar, devlar, parilar, ajdarlar: «Zumrad va Qimmat»), maishiy (hayotiy voqealar, ayyorlik, hajv).
Afsona — xayoliy, g‘ayritabiiy voqea haqida, ko‘pincha olam, tabiat hodisalarining kelib chiqishini tushuntiradi.
Rivoyat — real joy, shaxs yoki tarixiy voqea bilan bog‘liq hikoya (shahar nomining kelib chiqishi, buyuk shaxs haqida).
Ertakda xayol ochiq-oydin; rivoyat esa haqiqatga o‘xshab aytiladi va real joy nomi bilan bog‘lanadi.
Misol
«Qadim zamonda bir podshoh qal’a qurdirmoqchi bo‘lib, joy tanlabdi; shu yerdan chiqqan buloq tufayli qishloq shunday nom olgan ekan» — bu qaysi janr? (Matn dars uchun namuna sifatida tuzilgan.)
Voqea real joy — qishloq nomi bilan bog‘langan.
Hikoya nomning kelib chiqishini tushuntiradi va haqiqatga o‘xshab aytiladi.
Sehrli buyum, dev yoki qolip boshlanma (Bor ekan-u yo‘q ekan) yo‘q — demak, ertak emas.
Javob: rivoyat (toponimik rivoyat).
§4. Qo‘shiqlar
Mehnat qo‘shiqlari — dehqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik bilan bog‘liq; ish ritmini beradi.
Lirik qo‘shiqlar — sevgi, sog‘inch; terma — baxshining pand-nasihatli she’rlari.
Xalq qo‘shiqlari asosan barmoq vaznida — bo‘g‘inlar soni teng misralarda (ko‘pincha 7, 8 yoki 11 bo‘g‘in) yaratiladi. Qo‘shiqlarda takror, naqarot va murojaat (yor-yor, alla) ko‘p uchraydi; ular ohangni ushlab turadi va eslab qolishni osonlashtiradi.
§5. Kichik janrlar
Maqol — tugal hukm, xulosa, ibrat; ko‘pincha ikki qismli, qofiyali: Mehnat qilsang, rohat ko‘rasan.Bilim — aql chirog‘i.
Matal — tugal hukm emas, ko‘chma obrazli ifoda: Tuyani shamol uchirsa, echkini osmonda ko‘r. — Ko‘pincha gap ichida ishlatiladi.
Topishmoq — narsani yashirin, ko‘chma tasvir orqali topishga undaydi: Bir qozonda ikki xil osh (tuxum).
Latifa — kulgili qisqa hikoya; bosh qahramon — Nasriddin Afandi.
Askiya — so‘z o‘yini asosidagi hazil-mutoyiba bellashuvi, ayniqsa Farg‘ona vodiysida mashhur.
Tez aytish — talaffuzni mashq qildiruvchi, tovushlar takroriga qurilgan qisqa matn.
Maqol — tugal hukm (gap); matal — ko‘chma ifoda (gapning bir qismi bo‘lib keladi).
Misol
Quyidagi ikki iboradan qaysi biri maqol, qaysi biri matal: «Ko‘p yashagan bilmas, ko‘p yurgan bilar» va «Tuyani shamol uchirsa, echkini osmonda ko‘r»?
Birinchisi to‘liq hukm beradi: tajriba yoshdan emas, ko‘p ko‘rishdan keladi — xulosa, ibrat bor.
Ikkinchisi tugal hukm emas, vaziyatni obrazli tasvirlaydi va odatda gap ichida ishlatiladi: «Bu ishni u ham uddalay olmadi-yu, sen... tuyani shamol uchirsa, echkini osmonda ko‘r».
Javob: birinchisi — maqol, ikkinchisi — matal.
§6. Baxshilar, dostonchilik maktablari va folklorning yozma adabiyotga ta’siri
Dostonlar avloddan avlodga ustoz-shogird yo‘li bilan o‘tgan. Har bir hududda o‘ziga xos dostonchilik maktablari shakllangan: Bulung‘ur, Qo‘rg‘on, Narpay, Shahrisabz, Xorazm maktablari. Xorazm dostonlari (masalan, «Oshiq G‘arib va Shohsanam») ko‘proq ishqiy mavzuda, sozanda jo‘rligida ijro etiladi.
Mashhur baxshilar: Fozil Yo‘ldosh o‘g‘li, Ergash Jumanbulbul o‘g‘li, Po‘lkan shoir, Islom shoir Nazar o‘g‘li.
XX asrda folklorshunoslar dostonlarni baxshilardan yozib olib, nashr ettirgan — shu tufayli «Alpomish» kabi asarlar bizgacha yetib keldi.
Yozma adabiyotga ta’siri: Navoiy dostonlarida xalq afsonalari motivlari bor; Qodiriy qahramonlari nutqida maqol va matallar ko‘p; Cho‘lpon va Hamza xalq qo‘shiqlari ohangidan (barmoq vazni) foydalangan; Chingiz Aytmatov romanlariga xalq afsonalari kiritilgan (manqurt, Shoxdor ona bug‘u).
Folklor va yozma adabiyot o‘rtasidagi farq: yozma asarning aniq muallifi, qat’iy matni bor; folklor asari esa har ijroda biroz o‘zgaradi.
O‘zingizni tekshiring
Kuntug‘mish qaysi turdagi doston?
Alpomishning oti qanday ataladi?
Ko‘p yashagan bilmas, ko‘p yurgan bilar. — maqolmi yoki matalmi?
Alpomish yo‘qligida hokimiyatni egallagan zolim kim?
Bolani uxlatish uchun aytiladigan qo‘shiq qanday ataladi?
Real shahar nomining kelib chiqishi haqidagi hikoya qaysi janrga mansub?
«Alpomish»ning eng mukammal variantlaridan birini aytgan baxshi kim?