1991 yildan keyingi dunyo — sovuq urush tugaganidan so‘ng shakllangan yangi xalqaro tartib. SSSR tarqalishi bilan o‘nlab yangi mustaqil davlatlar paydo bo‘ldi, Yevropada integratsiya chuqurlashdi, globallashuv iqtisodiyotni bir-biriga bog‘ladi, ammo terrorizm, moliyaviy inqirozlar va mintaqaviy nizolar kabi yangi tahdidlar ham yuzaga keldi. Imtihonda tashkilotlar va ularning tuzilgan yillari, inqirozlar ketma-ketligi, "sabab–oqibat" savollari ko‘p.
§1. SSSR tarqalishi va postsovet makon
Sabablar: rejali iqtisodiyotning inqirozi, qurollanish poygasining og‘ir yuki, "qayta qurish" islohotlarining natijasizligi, ittifoqdosh respublikalarda milliy uyg‘onish va suverenitet harakati.
1991 yil avgust — Moskvada davlat to‘ntarishiga urinish (DKChP) muvaffaqiyatsiz tugadi; respublikalar birin-ketin mustaqillik e’lon qildi (O‘zbekiston — 31 avgust)
1991 yil 8 dekabr — Belovej kelishuvi (Rossiya, Ukraina, Belarus) SSSR barham topganini qayd etdi va MDHni tuzdi; 21 dekabr — Olma-ota deklaratsiyasi: O‘zbekiston bilan birga 11 respublika Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligiga qo‘shildi
1991 yil 25 dekabr — M. Gorbachyov SSSR Prezidenti lavozimidan ketdi
Oqibatlar: 15 mustaqil davlat (Boltiqbo‘yi, Ukraina, Belarus, Moldova, Kavkazorti, Markaziy Osiyo, Rossiya); bozor iqtisodiyotiga og‘ir o‘tish; ayrim hududlarda nizolar (Tog‘li Qorabog‘, Tojikistondagi fuqarolar urushi 1992–1997). Sharqiy Yevropa: 1993 yil 1 yanvarda Chexoslovakiya Chexiya va Slovakiyaga tinch yo‘l bilan ajraldi; Yugoslaviya esa qonli urushlar bilan parchalandi (Bosniya urushi 1992–1995, Deyton kelishuvi 1995; 1999 yil Kosovo inqirozi va NATO aviazarbalari).
§2. Integratsiya va globallashuv
Yevropa Ittifoqi:
1992 yil — Maastrixt shartnomasi imzolandi, 1993 yilda kuchga kirdi: Yevropa hamjamiyati Yevropa Ittifoqiga aylandi.
Yevro — 1999 yildan naqd bo‘lmagan, 2002 yildan naqd pul sifatida muomalada.
2004 yilda 10 davlat (asosan Markaziy va Sharqiy Yevropa) qo‘shildi — eng katta kengayish.
2016 yil 23 iyun — Buyuk Britaniyada referendum: aholi YeIdan chiqishga (Brexit) ovoz berdi.
NATO sharqqa kengaydi: 1999 yilda Polsha, Chexiya, Vengriya, 2004 yilda Boltiqbo‘yi davlatlari va boshqalar. Boshqa birlashmalar:
1995 yil — Jahon savdo tashkiloti (JST).
2001 yil 15 iyun — Shanxay hamkorlik tashkiloti (ShHT): Xitoy, Rossiya, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston va O‘zbekiston — asoschilar.
BRIKS — Braziliya, Rossiya, Hindiston, Xitoy, keyin Janubiy Afrika: yirik rivojlanayotgan iqtisodiyotlar guruhi.
ASEAN, Afrika Ittifoqi (2002), mintaqaviy savdo bloklari.
Globallashuv — tovar, kapital, axborot va odamlarning chegaralar osha erkin harakatining kuchayishi. Internet va mobil aloqa, transmilliy korporatsiyalar uning dvigateli bo‘ldi. Ijobiy tomoni — iqtisodiy o‘sish, texnologiyalar tarqalishi; salbiy tomoni — boy va kambag‘al mamlakatlar tafovuti, inqirozlarning tez tarqalishi.
§3. Yangi tahdidlar va nizolar
2001 yil 11 sentyabr — AQShda teraktlar (Nyu-York, Vashington); xalqaro terrorizmga qarshi koalitsiya tuzildi
2001 yil oktyabr — Afg‘onistonda "Tolibon" rejimiga qarshi xalqaro operatsiya.
2003 yil — AQSh va ittifoqchilarining Iroqqa bostirib kirishi, Saddam Husayn rejimi ag‘darildi.
2008 yil jahon moliyaviy inqirozi AQShning ipoteka bozoridan boshlanib (Lehman Brothers banki bankrotligi), butun dunyoga tarqaldi — globallashuvning "teskari tomoni".
2010 yil oxiri — 2011 yil: "arab bahori" — Tunis, Misr, Liviya, Yaman, Suriyada hukumatlarga qarshi chiqishlar; Suriyada uzoq davom etgan fuqarolar urushi va qochqinlar inqirozi.
Falastin-Isroil nizosi, 2014 yildan Ukraina inqirozi, Afg‘onistondagi beqarorlik Markaziy Osiyo xavfsizligiga ham ta’sir qildi.
§4. Global muammolar va Osiyoning yuksalishi
Global muammolar: iqlim o‘zgarishi, ekologik halokatlar (jumladan, Orol fojiasi), qashshoqlik, pandemiyalar, yadro qurolini tarqatmaslik.
1997 yil — Kioto protokoli; 2015 yil — Parij iqlim kelishuvi.
2015 yil — BMT Barqaror rivojlanish maqsadlari (17 ta maqsad, 2030 yilgacha).
Osiyoning yuksalishi:
Xitoy islohotlar natijasida 2010 yillar boshida dunyoning ikkinchi iqtisodiyotiga aylandi; "Bir makon, bir yo‘l" tashabbusi (2013) Buyuk Ipak yo‘lini qayta tiklashni ko‘zda tutadi.
Hindiston — tez o‘sayotgan iqtisodiyot va axborot texnologiyalari markazi.
Janubi-Sharqiy Osiyo (ASEAN), Turkiya, Eron, Fors ko‘rfazi davlatlarining mintaqaviy roli oshdi.
Ko‘p qutbli dunyo g‘oyasi: AQSh yetakchiligi saqlansa-da, kuch markazlari ko‘paydi — YeI, Xitoy, Rossiya, Hindiston.
§5. Axborot inqilobi, fan yutuqlari va pandemiya
Zamonaviy dunyoni siyosiy voqealardan tashqari texnologik o‘zgarishlar ham shakllantirdi. Ular globallashuvning asosiy dvigateli bo‘ldi va kundalik hayotni tubdan o‘zgartirdi.
Internet: Butunjahon o‘rgimchak to‘ri (World Wide Web) g‘oyasini Tim Berners-Li taklif qilgan; u 1991 yilda ommaviy foydalanish uchun ochildi. 2000 yillarda keng polosali internet, ijtimoiy tarmoqlar va smartfonlar axborot tarqalish tezligini keskin oshirdi.
Axborot jamiyati — bilim va axborot asosiy iqtisodiy resursga aylangan jamiyat. Unda raqamli xizmatlar, masofaviy ta’lim, elektron hukumat rivojlanadi; ayni paytda kiberxavfsizlik va soxta axborot muammolari paydo bo‘ladi.
Fan: 2003 yilda "Inson genomi" xalqaro loyihasi yakunlandi; 2000 yildan Xalqaro kosmik stansiyada doimiy ekipaj ishlaydi — bu sovuq urushdagi raqobatchilarning hamkorlik ramzi.
Sun’iy intellekt XXI asrning 2010–2020 yillarida tez rivojlanib, iqtisodiyot va ta’limga kirib keldi.
2020 yil 11 mart — Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti COVID-19 tarqalishini pandemiya deb e’lon qildi
Pandemiya oqibatlari: chegaralar yopildi, xalqaro savdo va sayohat qisqardi, ko‘p mamlakatlarda iqtisodiy pasayish yuz berdi; masofaviy ish va ta’lim keng tarqaldi. Vaksinalar rekord qisqa muddatda ishlab chiqildi. Pandemiya globallashuvning ikki tomonini ko‘rsatdi: kasallik tez tarqaldi, lekin ilmiy hamkorlik ham tez natija berdi. Bog‘liqlik: texnologiyalar → globallashuv → o‘zaro bog‘liqlik → inqiroz va pandemiyalarning tez tarqalishi. Shu zanjirni tushunish §2 va §3 dagi savollarga javob berishni osonlashtiradi.
Misol
"Sabab va oqibatni moslang: 2008 yilgi moliyaviy inqiroz nega butun dunyoga tez tarqaldi?"
Inqiroz manbai — AQShning ipoteka va bank tizimi.
Globallashuv tufayli banklar, birjalar va savdo dunyo bo‘ylab o‘zaro bog‘langan.
Demak, to‘g‘ri javob — "jahon iqtisodiyotining o‘zaro bog‘liqligi (globallashuv)"; "sovuq urushning tugashi" yoki "arab bahori" emas (arab bahori undan keyin boshlangan).
Misol
"Tartiblang: ShHT tuzilishi; Maastrixt shartnomasining kuchga kirishi; yevro naqd pullarining muomalaga kiritilishi; Brexit referendumi; Parij iqlim kelishuvi."
Maastrixt kuchga kirishi — 1993; ShHT — 2001; yevro naqd — 2002; Parij kelishuvi — 2015; Brexit — 2016.
Javob shu tartibda.
Misol
"Brexit referendumidan Buyuk Britaniya YeIdan amalda chiqqunga qadar qancha vaqt o‘tgan?"
Referendum — 2016 yil 23 iyun; amalda chiqish — 2020 yil 31 yanvar.
2016 yil 23 iyundan 2020 yil 23 yanvargacha — 3 yil 7 oy.
Yana 8 kun qo‘shiladi: jami 3 yil 7 oy 8 kun, ya’ni 3,5 yildan ko‘proq.
O‘zingizni tekshiring
Belovej kelishuvini qaysi davlatlar imzolagan?
O‘zbekiston MDHga qachon va qayerda qo‘shilgan?
Yevropa Ittifoqi qaysi shartnoma asosida tuzilgan?
ShHT qachon tuzilgan va O‘zbekistonning undagi o‘rni qanday?
"Arab bahori" qaysi davlatdan boshlangan?
Barqaror rivojlanish maqsadlari nechta va qachon qabul qilingan?
JSST COVID-19 tarqalishini qachon pandemiya deb e’lon qilgan?
Butunjahon o‘rgimchak to‘ri (World Wide Web) g‘oyasi muallifi kim?
Ko‘p uchraydigan xatolar
MDHni faqat Olma-otada tuzilgan deb yozish (8 dekabrda Belovejda tuzilgan, 21 dekabrda Olma-otada 11 davlatga kengaygan).
Yevro naqd pullari 1999 yilda muomalaga kirgan deb hisoblash (1999 — naqdsiz, 2002 — naqd).
Brexit referendumi bilan Britaniyaning YeIdan amalda chiqishini bir sana deb bilish.
ShHTni 1996 yil deb yozish (1996 — "Shanxay beshligi", ShHT — 2001).
Germaniya birlashuvini (1990) SSSR tarqalganidan keyin deb ko‘rsatish.