1924–1991 yillarda O‘zbekiston SSSR tarkibidagi ittifoqdosh respublika bo‘ldi. Bu davr murakkab va ziddiyatli: bir tomondan sanoat, ta’lim, sog‘liqni saqlash rivojlandi, savodsizlik tugatildi, yangi shaharlar qurildi; ikkinchi tomondan qatag‘onlar, majburiy kollektivlashtirish, milliy ziyolilarning qirg‘in qilinishi, paxta yakkahokimligi va Orol fojiasi yuz berdi. Respublika rasman "suveren" bo‘lsa-da, asosiy qarorlar Moskvada qabul qilingan. Bu davrni o‘rganish mustaqillikning tarixiy ahamiyatini tushunish uchun muhim. Imtihonda sanalar, siyosatlar va ularning oqibatlari, Ikkinchi jahon urushidagi hissa va manba tahlili so‘raladi.
§1. 1920–1930-yillar: "sotsialistik qayta qurish"
1924 yil 27 oktabrda O‘zbekiston SSR tuzildi; poytaxt — Samarqand, 1930 yildan Toshkent.
Yer-suv islohoti (1925–1929): boylar va ruhoniylar yerlari musodara qilinib, kambag‘al dehqonlarga bo‘lib berildi; vaqf yerlari tugatildi.
Kollektivlashtirish (1929 yildan): yakka xo‘jaliklar majburan kolxozlarga birlashtirildi; "quloqlar" (boy dehqonlar) mol-mulkidan mahrum etilib, oilalari bilan surgun qilindi; paxta ekish rejalari keskin oshirildi.
Industrlashtirish: Toshkent qishloq xo‘jaligi mashinasozligi zavodi (Toshselmash), Chirchiq elektrokimyo kombinati, Toshkent to‘qimachilik kombinati; malakali kadrlar asosan markazdan keltirildi.
1927 yil — "Hujum": xotin-qizlarni paranjidan "ozod qilish" kampaniyasi; zo‘rlik bilan o‘tkazilib, ko‘plab ayollar halok bo‘lgan
Ta’lim: savodsizlikka qarshi kurash, yangi maktablar, oliy o‘quv yurtlari; yozuv ikki marta almashtirildi — 1929 yil lotin, 1940 yil kirill alifbosi.
Dinga qarshi siyosat: masjid va madrasalar yopildi, ruhoniylar ta’qib qilindi.
Arab grafikasidan voz kechish natijasida yangi avlod ko‘p asrlik qo‘lyozma merosni o‘qiy olmay qoldi.
Sabab-oqibat: majburiy kollektivlashtirish va paxta rejasi → an’anaviy xo‘jalik buzildi → ocharchilik va norozilik, istiqlolchilik harakatining qayta jonlanishi.
§2. Qatag‘onlar
Qatag‘on 1920-yillardan boshlangan; cho‘qqisi — 1937–1938 yillar ("Katta terror").
Qatag‘on qilinganlar: Fitrat, Cho‘lpon, Abdulla Qodiriy (1938), Fayzulla Xo‘jayev, Akmal Ikromov (1938) va minglab o‘qituvchilar, dehqonlar, ruhoniylar; ayblovlar — "millatchilik", "xalq dushmani", "josuslik".
Hukmlarni ko‘pincha sudsiz "uchliklar" chiqargan; iqrorlar qiynoq bilan olingan.
Oqibat: milliy ziyolilar qatlami yo‘q qilindi, jamiyatda qo‘rquv muhiti shakllandi.
Stalin vafotidan keyin (1953) va 1956 yilda shaxsga sig‘inish fosh etilgach, ko‘pchilik oqlandi; to‘liq oqlash mustaqillik yillarida amalga oshdi.
§3. Ikkinchi jahon urushi (1941–1945)
O‘zbekistondan 1,9 mln dan ortiq kishi frontga ketdi, 500 mingdan ortig‘i halok bo‘ldi yoki bedarak yo‘qoldi.
300 dan ortiq kishi Sovet Ittifoqi Qahramoni unvonini oldi; Sobir Rahimov — birinchi o‘zbek generali.
Respublikaga 100 dan ortiq korxona va yuz minglab odam, jumladan ko‘plab bolalar evakuatsiya qilindi.
Shomahmudovlar oilasi (Toshkent) urush yillarida 14 yetim bolani asrab oldi — xalq mehr-oqibatining ramzi.
Front uchun paxta, oziq-ovqat, kiyim-kechak, qurol-yarog‘ ishlab chiqarildi; ayollar va o‘smirlar zavod va dalalarda erkaklar o‘rnini egalladi.
Urushdan oldin va keyin yirik qurilishlar: Katta Farg‘ona kanali (1939, xalq hasharida qisqa muddatda qurilgan), Farhod GES.
1941–1945 — O‘zbekiston frontga 1,9 mln dan ortiq kishi yubordi va yirik orqa front bazasiga aylandi
§4. Urushdan keyingi davr (1945–1985)
Bir tomonlama iqtisodiyot: O‘zbekiston — ittifoqning paxta va xomashyo bazasi; respublika yetishtirgan paxta asosan boshqa respublikalarda qayta ishlangan.
Paxta yakkahokimligi: paxta maydonlari keskin kengaytirildi, kimyoviy o‘g‘itlar va defoliantlar ko‘p ishlatildi → tuproq sho‘rlandi, suv tanqisligi kuchaydi, aholi salomatligi yomonlashdi.
Orol fojiasi: Amudaryo va Sirdaryo suvining sug‘orishga ko‘p olinishi tufayli Orol dengizi keskin qurib bordi — XX asrning eng yirik ekologik fojialaridan biri.
Foydali qazilmalar: gaz (Gazli), oltin (Muruntov), uran konlari o‘zlashtirildi.
Xomashyo arzon narxda markazga jo‘natilib, tayyor mahsulot qimmat narxda qaytib kelgan — bu respublika iqtisodiyotining qaramligini saqlab qolgan.
Sharof Rashidov (1959–1983 yillarda respublika Kompartiyasi birinchi kotibi) davrida qurilish va paxta rejalarining keskin oshirilishi.
1966 yil 26 aprel — Toshkent zilzilasi; shahar qayta qurildi, 1977 yilda metro ochildi
§5. Qayta qurish va mustaqillik arafasi (1985–1991)
"Paxta ishi" (1983–1989): Moskva tergovchilari minglab kishilarni ta’qib qildi; ko‘plab begunoh odamlar jabrlandi, bu milliy norozilikni kuchaytirdi.
Qayta qurish (1985 yildan, M. Gorbachyov) — oshkoralik, iqtisodiy inqiroz, milliy harakatlarning faollashuvi.
Farg‘ona fojiasi (1989 yil iyun) — millatlararo to‘qnashuv.
1989 yil 21 oktabr — o‘zbek tiliga davlat tili maqomi berildi
1990 yil 24 mart — O‘zbekiston SSR Prezidenti lavozimi ta’sis etildi (I. A. Karimov); 1990 yil 20 iyun — Mustaqillik deklaratsiyasi
1991 yil 31 avgust — O‘zbekiston mustaqilligi e’lon qilindi.
§6. Sovet davrini baholash
Yutuqlar: savodxonlikning umumiylashuvi, oliy ta’lim va ilm-fan (Fanlar akademiyasi, 1943), sanoat va energetika, sog‘liqni saqlash tarmog‘i, xotin-qizlarning ta’lim va ishga jalb qilinishi.
Salbiy tomonlar: siyosiy erkinlikning yo‘qligi, qatag‘onlar, milliy madaniyat va dinning cheklanishi, xomashyo iqtisodiyoti, ekologik fojialar.
Baholash usuli: yutuqlar va yo‘qotishlarni dalillar bilan solishtirish, "kimning manfaatiga?" degan savolni berish, davr kontekstini hisobga olish.
Tarixnavislikdagi farq: sovet davri darsliklarida bu davr "yorqin kelajak sari yo‘l" sifatida faqat ijobiy tasvirlangan, qatag‘on va Orol fojiasi haqida gapirilmagan; mustaqillik davrida arxivlar ochilib, yo‘qotishlar ham to‘liq o‘rganila boshlandi. Xolis tarixchi ikkala tomonni dalillar bilan ko‘rsatadi.
Merosi: sovet davrida qurilgan sanoat korxonalari, yo‘llar, ta’lim tizimi mustaqil O‘zbekistonga meros qoldi, ammo xomashyo iqtisodiyoti va ekologik muammolarni ham yengish kerak bo‘ldi.
Misol
Xronologiya: "Voqealarni tartiblang: "Hujum"; Toshkent zilzilasi; Mustaqillik deklaratsiyasi; Abdulla Qodiriyning qatl etilishi; Katta Farg‘ona kanali qurilishi."
Ittifoq rejalashtirish tizimi O‘zbekistonni paxta xomashyo bazasiga aylantirdi.
Paxta maydonlari kengaytirilib, Amudaryo va Sirdaryo suvining katta qismi sug‘orishga olindi.
Dengizga yetib boradigan suv keskin kamaydi, dengiz qurib, tuz va zaharli changlar tarqaldi.
Javob: paxta yakkahokimligi va suvning haddan tashqari olinishi — Orol fojiasining asosiy sababi.
Misol
Manba tahlili: "Oilamizga urush yillarida turli millatlardan bo‘lgan o‘n to‘rt nafar yetim bolani farzand qilib oldik" (Toshkentlik temirchi oilasi haqidagi xotira mazmunidan). Gap kim haqida va bu nimani ko‘rsatadi?
Urush yillari, Toshkent, 14 yetim bola — Shomahmudovlar oilasi (Shoahmad va Bahri Shomahmudovlar).
Manba — xotira (og‘zaki tarix), birlamchi manba.
U urush yillarida evakuatsiya qilingan bolalarga o‘zbek xalqining mehr-oqibatini ko‘rsatadi.
Javob: Shomahmudovlar oilasi; xalq bag‘rikengligi va insonparvarligi ramzi.
O‘zingizni tekshiring
Kollektivlashtirish qaysi yildan boshlangan?
"Hujum" kampaniyasi qaysi yili boshlangan?
Shomahmudovlar oilasi nechta yetim bolani asrab olgan?
Toshkent zilzilasi qaysi sanada bo‘lgan?
Orol fojiasining asosiy sababi nima?
Mustaqillik deklaratsiyasi qaysi sanada qabul qilingan?
Kirill alifbosiga qaysi yili o‘tilgan?
Birinchi o‘zbek generali kim?
Ko‘p uchraydigan xatolar
Qatag‘onlarni faqat 1937 yil bilan cheklash (ular 1920-yillardan boshlangan).
Mustaqillik deklaratsiyasini 1991 yil deb yozish (u 1990 yil 20 iyunda qabul qilingan).
Lotin va kirill yozuviga o‘tish sanalarini almashtirish (lotin — 1929, kirill — 1940).
Sovet davrini faqat ijobiy yoki faqat salbiy baholash.
O‘zSSRning birinchi poytaxtini Toshkent deb hisoblash (1930 yilgacha Samarqand).