Amir Temur (1336–1405) — markazlashgan davlat asoschisi, buyuk sarkarda va davlat arbobi. U XIV asr o‘rtasida tarqoq va mo‘g‘ul xonlari hujumlaridan aziyat chekkan Movarounnahrni birlashtirib, Hindistondan Kichik Osiyogacha cho‘zilgan ulkan saltanat yaratdi. Temur davrida Samarqand dunyoning eng go‘zal shaharlaridan biriga aylandi, savdo yo‘llari xavfsizligi ta’minlandi, Yevropa davlatlari bilan diplomatik aloqalar o‘rnatildi. Mustaqillik yillarida Amir Temur merosi milliy davlatchilik ramzi sifatida qayta baholandi. Imtihonda uning hokimiyatga kelishi, boshqaruv tizimi, tashqi yurishlari bo‘yicha sanalar, moslashtirish va manba tahlili savollari ko‘p.
§1. Tarixiy vaziyat va hokimiyatga kelish
1336 yil 9 aprel — Kesh (Shahrisabz) yaqinidagi Xo‘ja Ilg‘or qishlog‘ida tug‘ilgan; otasi — barlos beklaridan Amir Tarag‘ay
XIV asr o‘rtasida Chig‘atoy ulusi parchalangan, Movarounnahrda tarqoqlik, amirlar kurashi va Mo‘g‘uliston xonlarining (jete) hujumlari hukm surgan.
Yosh Temur harbiy qobiliyati bilan ajralib turgan; u Balx hokimi Amir Husayn bilan ittifoq tuzdi va Husaynning singlisiga uylandi.
Ular birga jete qo‘shinlariga qarshi kurashdi; 1365 yilda Toshkent yaqinidagi "Loy jangi"da mag‘lubiyatga uchradi. Shundan so‘ng Samarqandni sarbadorlar himoya qildi.
Keyinchalik Temur va Husayn ittifoqi raqobatga aylandi; 1370 yilda Balx qamal qilinib, Husayn halok bo‘ldi.
1370 yil — Balx qurultoyi: Temur Movarounnahr hukmdori deb e’lon qilindi; poytaxt — Samarqand
Temur "xon" emas, "amir" va "Ko‘ragon" (xon kuyovi) unvonlarini oldi, chunki Chingiziylar avlodidan bo‘lmagan; rasmiy xon sifatida Chingiziylardan biri taxtga o‘tqazilgan.
Sabab-oqibat: tarqoqlik va tashqi xavf → kuchli markazlashgan hokimiyatga ehtiyoj → Temurning yuksalishi.
§2. Davlat boshqaruvi
"Temur tuzuklari" — boshqaruv va harbiy qoidalar to‘plami (bizgacha fors tilidagi matnda yetib kelgan, 1783 yilda ingliz tiliga tarjima qilingan); unga ko‘ra davlat 12 ijtimoiy toifaga (sayyidlar, ulamolar, amirlar, vazirlar, savdogarlar, hunarmandlar va boshqalar) tayanadi.
Devonlar (devonbegi boshchiligida); vazirlar: mamlakat va raiyat ishlari, sipohiylar ishlari, moliya, saroy xarajatlari.
Muhim masalalar qurultoyda — amirlar va zodagonlar kengashida hal etilgan.
Adolat va qonun ustuvorligiga alohida e’tibor: zulm qilgan amaldorlar jazolangan ("Kuch — adolatdadir").
Suyurg‘ol — xizmat evaziga yer-mulk va undan soliq olish huquqini berish tizimi.
Qo‘shin — o‘nlik tizimi: o‘nboshi, yuzboshi, mingboshi, tumanboshi; jang tartibi bir necha qismga bo‘lingan, zaxira kuchlar va razvedka katta ahamiyatga ega.
Viloyatlar o‘g‘illari va nabiralariga (Umarshayx, Mironshoh, Shohrux va boshqalar) boshqarish uchun berilgan.
§3. Tashqi siyosat va yurishlar
Mo‘g‘ulistonga bir necha yurish qilinib, jete xavfi bartaraf etildi; Xorazm (1388 yilgacha bir necha yurish) bo‘ysundirildi.
Uch yillik (1386–1388), besh yillik (1392–1396), yetti yillik (1399–1404) yurishlar — Eron, Kavkaz, Iroq, Suriya, Kichik Osiyo.
Oltin O‘rda: To‘xtamishxon Movarounnahrga hujum qilgach, Temur unga qarshi yurish qildi.
1391 yil — Qunduzcha daryosi bo‘yidagi jang; 1395 yil — Terek daryosi bo‘yidagi jang: To‘xtamish yengildi
Oltin O‘rda zaiflashdi — bu Rus knyazliklarining keyinchalik mo‘g‘ul hukmronligidan ozod bo‘lishiga ham ta’sir ko‘rsatdi.
Hindiston yurishi (1398–1399) — Dehli olindi, boy o‘ljalar Samarqand qurilishlariga sarflandi.
1402 yil — Anqara jangi: usmonli sulton Boyazid I yengilib, asir olindi
Anqara g‘alabasi Usmonlilarning Konstantinopolni bosib olishini yarim asrga kechiktirdi; Yevropa davlatlari (Fransiya, Angliya, Kastiliya) Temur bilan diplomatik aloqalar o‘rnatdi. Kastiliya elchisi Klavixo 1404 yilda Samarqandga kelib, saroy hayotini tasvirlagan.
1405 yil fevral — Xitoyga yurish chog‘ida O‘trorda vafot etdi; Samarqanddagi Go‘ri Amir maqbarasiga dafn etilgan
§4. Bunyodkorlik va madaniyat
Samarqand — "dunyo ko‘rki": Bibixonim jome masjidi, Shohizinda ansambli, Go‘ri Amir maqbarasi; shahar atrofida bog‘lar (Bog‘i Dilkusho, Bog‘i Chinor va boshqalar).
Shahrisabzda Oqsaroy saroyi ("Kuch — adolatdadir" yozuvi bilan bog‘liq rivoyat), Doru-s-siyodat.
Turkistonda Xo‘ja Ahmad Yassaviy maqbarasi.
Yurishlardan hunarmandlar, me’morlar, olimlar poytaxtga keltirilgan — Samarqand xalqaro madaniy markazga aylangan.
Savdo yo‘llari xavfsizligi ta’minlangan, karvonsaroylar va ko‘priklar qurilgan; Buyuk ipak yo‘li savdosi jonlangan.
Saroy tarixchilari: Nizomiddin Shomiy va keyinroq Sharafiddin Ali Yazdiy ("Zafarnoma"lar).
§5. Temur shaxsi va merosini baholash
Ijobiy tomonlar: tarqoq hududlarni birlashtirib, markazlashgan davlat qurgan; qonun va tartib o‘rnatgan; bunyodkorlik, ilm va san’atga homiylik qilgan; Oltin O‘rda va Usmonlilar ustidan g‘alabalari xalqaro ahamiyatga ega bo‘lgan.
Murakkab tomonlar: yurishlar ko‘plab shaharlar vayron bo‘lishi va qurbonlarga olib kelgan; dushman manbalari (masalan, Ibn Arabshoh) Temurni shafqatsiz bosqinchi sifatida tasvirlagan.
Manbashunoslik: saroy tarixchilari Temurni ulug‘lagan, raqiblari esa qoralagan; xolis baho uchun manbalarni solishtirish kerak.
Mustaqillik davrida: Amir Temur merosi milliy davlatchilik ramzi sifatida qadrlanadi; Toshkent, Samarqand, Shahrisabzda haykallari o‘rnatilgan; 1996 yilda tavalludining 660 yilligi keng nishonlangan; Toshkentda Temuriylar tarixi davlat muzeyi (1996) ochilgan.
§6. Temur vafotidan keyin
Temur o‘z o‘rniga nabirasi Pirmuhammadni voris qilib tayinlagan, ammo shahzodalar o‘rtasida taxt uchun kurash boshlandi.
Samarqandni nabirasi Xalil Sulton egalladi; oxir-oqibat Temurning kenja o‘g‘li Shohrux (markazi Hirot) hokimiyatni mustahkamladi.
Shu tariqa Temuriylar davri — XV asrdagi ilm va madaniyat yuksalishi boshlandi (Ulug‘bek, Navoiy, Behzod).
1405 — Temur vafoti; Temuriylar davri boshlanishi
Misol
Xronologiya: "Voqealarni tartiblang: Anqara jangi; Balx qurultoyi; Terek jangi; Hindiston yurishi; Qunduzcha jangi."
Balx qurultoyi — 1370 yil.
Qunduzcha — 1391 yil.
Terek — 1395 yil.
Hindiston yurishi — 1398–1399 yillar.
Anqara — 1402 yil.
Javob: 1370 → 1391 → 1395 → 1398 → 1402.
Misol
Manba tahlili: "Biz Samarqandga yetib keldik... bu shaharga har yili Xitoydan, Hindistondan, Tatariston va boshqa yerlardan ko‘plab mollar keladi... Temurbek bizni bog‘ida qabul qildi" (elchi kundaligi mazmunidan). Muallif kim va manba nimani ko‘rsatadi?
Temur saroyiga kelgan, Samarqand savdosini tasvirlagan chet ellik elchi — Kastiliya elchisi Klavixo (1404).
Manba — birlamchi, chet ellik guvohning kundaligi; Temurga qaram bo‘lmagani uchun saroy tarixchilaridan xolisroq.
U Samarqandning xalqaro savdo markazi bo‘lganini va Temurning Yevropa bilan diplomatik aloqalarini tasdiqlaydi.
Javob: Klavixo; Samarqand — xalqaro savdo va diplomatiya markazi.
Misol
Sabab-oqibat: "Anqara jangining Yevropa uchun ahamiyati nimada?"
1402 yilda Temur usmonli sulton Boyazid I ni yengib, asir oldi.
Usmonlilar davlatida taxt uchun ichki kurash boshlanib, u vaqtincha zaiflashdi.
Konstantinopolni bosib olish yarim asrga (1453 yilgacha) kechikdi; Yevropa davlatlari Temur bilan aloqaga intildi.
Javob: Usmonlilar zaiflashdi, Yevropaga tahdid kechikdi, Temur bilan diplomatik aloqalar o‘rnatildi.
O‘zingizni tekshiring
Temur qaysi sanada tug‘ilgan?
Temur qaysi yili Movarounnahr hukmdori deb e’lon qilingan?
Temur nega "xon" unvonini olmagan?
To‘xtamish qaysi daryolar bo‘yida yengilgan?
Anqara jangida kim yengilgan?
Klavixo qaysi davlat elchisi edi?
Temur qayerda vafot etgan?
Temur dafn etilgan maqbara qanday nomlanadi?
Ko‘p uchraydigan xatolar
Anqara jangini Oltin O‘rdaga qarshi deb yozish (u Usmonlilarga qarshi bo‘lgan).
1370 yilni tug‘ilgan yil deb hisoblash (1336 — tug‘ilgan, 1370 — hokimiyatga kelgan yil).
Qunduzcha va Terek janglarining tartibini almashtirish (Qunduzcha — 1391, Terek — 1395).
Temurni Samarqandda vafot etgan deb yozish (u O‘trorda vafot etgan, Samarqandda dafn etilgan).
Temur "xon" unvonini olgan deb hisoblash (u "amir" va "Ko‘ragon" unvonlarini olgan).