Immunitet — organizmning begona agentlardan (mikroblar, viruslar, ularning zaharlari, begona hujayra va oqsillardan) himoyalanish qobiliyati va o‘z ichki muhitining doimiyligini saqlash xususiyati. Har kuni organizmga son-sanoqsiz mikroblar kiradi, lekin sog‘lom odam kasal bo‘lmaydi — buni immun tizimi ta’minlaydi. Immunitet haqidagi bilimlar emlash, qon quyish, a’zo ko‘chirib o‘tkazish va yuqumli kasalliklarga qarshi kurashning asosi. Imtihonda ichki muhit tarkibi, immunitet mexanizmlari va turlari, vaksina va zardob farqi, qon guruhlari, rezus omil va qon quyish qoidalari ko‘p so‘raladi.
§1. Organizmning ichki muhiti
Qon, to‘qima suyuqligi va limfa birgalikda organizmning ichki muhitini tashkil etadi. Ular o‘zaro bog‘langan:
qon plazmasi kapillyar devorlari orqali to‘qimalarga sizib, to‘qima suyuqligini hosil qiladi; hujayralar oziq va kislorodni shu suyuqlikdan oladi, chiqindilarni unga chiqaradi;
to‘qima suyuqligining bir qismi yana qonga qaytadi, bir qismi esa berk uchli limfa kapillyarlariga o‘tib limfaga aylanadi;
limfa limfa tomirlari bo‘ylab oqadi, yo‘lda limfa tugunlaridan o‘tib tozalanadi (u yerdagi leykotsitlar mikroblarni yo‘q qiladi) va ko‘krak limfa yo‘li orqali yirik venalarga quyiladi.
Gomeostaz — ichki muhit tarkibi va xossalarining nisbiy doimiyligi. Masalan: tana harorati taxminan 36,6 °C, qon pH taxminan 7,4, qondagi glyukoza taxminan 3,3–5,5 mmol/l, osh tuzi konsentratsiyasi taxminan 0,9% (fiziologik eritma). Gomeostazni nerv va endokrin tizimlar, buyraklar, o‘pkalar va jigar birgalikda saqlaydi.
§2. Immunitet organlari va hujayralari
Markaziy immun organlar:
qizil suyak iligi — barcha qon hujayralari, jumladan limfotsitlar shu yerda hosil bo‘ladi; B-limfotsitlar shu yerda yetiladi;
ayrisimon bez (timus) — T-limfotsitlar shu yerda yetiladi va "o‘rganadi"; bolalikda yaxshi rivojlangan, keyin kichrayadi.
fagotsitlar (neytrofillar, monotsitlar va ulardan hosil bo‘ladigan makrofaglar) — mikroblarni qamrab olib hazm qiladi;
limfotsitlar — B-limfotsitlar va T-limfotsitlar — spetsifik immunitetni ta’minlaydi.
Antigen — organizm begona deb taniydigan va immun javob qo‘zg‘atadigan modda (mikrob oqsillari, toksinlar, begona hujayralar sirtidagi molekulalar). Antitana (immunoglobulin) — antigenga javoban B-limfotsitlar ishlab chiqaradigan maxsus oqsil; u faqat o‘z antigeni bilan "qulf va kalit" kabi birikadi.
§3. Immunitet mexanizmlari
1. Nospetsifik (tug‘ma) himoya — har qanday begona agentga qarshi:
teri va shilliq qavatlar — mexanik to‘siq;
so‘lak, ko‘z yoshi va shilliqdagi lizotsim fermenti — bakteriya devorini parchalaydi;
fagotsitoz — fagotsitlar mikroblarni yutib hazm qiladi. Fagotsitozni I. I. Mechnikov kashf etgan va fagotsitar nazariyani yaratgan (1908-yil Nobel mukofoti, P. Erlix bilan birga).
2. Spetsifik (orttirilgan) immunitet — aniq bir antigenga qarshi:
hujayraviy immunitet — T-limfotsitlar virus bilan zararlangan, o‘sma va begona (ko‘chirib o‘tkazilgan) hujayralarni bevosita yo‘q qiladi; T-yordamchilar esa B-limfotsitlar ishini faollashtiradi.
3. Immun xotira — antigen bilan birinchi uchrashuvdan keyin organizmda xotira hujayralari saqlanadi. Shu antigen qayta kirganda immun javob ancha tez va kuchli bo‘ladi, kasallik rivojlanmaydi yoki yengil o‘tadi. Emlash aynan shu xususiyatga asoslangan.
§4. Immunitet turlari
Immunitet: tug‘ma (tur immuniteti) va orttirilgan (tabiiy yoki sun’iy; faol yoki passiv).
Tug‘ma (tur) immuniteti — irsiy, butun turga xos: masalan, odam it o‘latiga, ko‘p hayvonlar esa odamning ko‘plab yuqumli kasalliklariga chalinmaydi.
Tabiiy faol — kasallikni boshdan kechirgandan keyin hosil bo‘ladi (qizamiq, suvchechakdan keyin ko‘pincha umrbod).
Tabiiy passiv — onadan homilaga yo‘ldosh orqali va chaqaloqqa ona suti bilan tayyor antitanalar o‘tadi; bir necha oy saqlanadi.
Sun’iy faol — vaksina yuborilgandan keyin. Vaksina — kuchsizlantirilgan yoki o‘ldirilgan mikroblar, ularning qismlari yoki zararsizlantirilgan toksinlar (anatoksin). Organizm o‘zi antitana ishlab chiqaradi, xotira hujayralari hosil bo‘ladi; immunitet sekin (1–2 haftada) shakllanadi, lekin uzoq saqlanadi. Vaksina kasallikning oldini olish uchun beriladi.
Sun’iy passiv — davolovchi zardob yuborilgandan keyin. Zardob — emlangan hayvon yoki odam qonidan olingan tayyor antitanalar. Ta’siri darhol, lekin qisqa muddatli (bir necha hafta). Zardob kasallikni yoki zaharlanishni davolash uchun beriladi: qoqshol, difteriya, ilon chaqqanda.
Emlash tarixi: E. Jenner 1796-yilda bolani sigir chechagi bilan emlab, uni odam chechagidan himoya qilgan; L. Paster kuydirgi va quturishga qarshi vaksinalar yaratgan. Ommaviy emlash tufayli chechak butun dunyoda yo‘q qilingan.
Immun tizim buzilishlari: OIV (odam immunitet tanqisligi virusi) T-yordamchi limfotsitlarni zararlab, immunitetni yemiradi — OITS rivojlanadi; bemor oddiy infeksiyalardan ham halok bo‘lishi mumkin. OIV qon, jinsiy yo‘l va onadan bolaga yuqadi. Allergiya — zararsiz moddalarga (chang, oziq-ovqat) immun tizimning haddan tashqari javobi.
§5. Qon guruhlari
K. Landshteyner 1900-yilda AB0 qon guruhlari tizimini kashf etgan. Eritrotsitlar sirtida antigenlar (agglyutinogenlar A va B), plazmada antitanalar (agglyutininlar α va β) bo‘ladi. Bir xil nomli antigen va antitana (A va α, B va β) uchrashsa, eritrotsitlar bir-biriga yopishadi — agglyutinatsiya.
I (0): antigen yo‘q, α va β bor — universal donor.
II (A): antigen A, antitana β.
III (B): antigen B, antitana α.
IV (AB): antigenlar A va B, antitana yo‘q — universal retsipient.
Qon quyish qoidasi: donor eritrotsitlari retsipient plazmasida yopishmasligi kerak (donor plazmasidagi antitanalar oz miqdorda bo‘lgani uchun retsipient qonida suyulib ketadi). Amalda esa faqat bir xil guruh va bir xil rezus qon quyiladi, quyishdan oldin moslik sinovi o‘tkaziladi.
§6. Rezus omil
Rezus omil (Rh) — eritrotsitlardagi yana bir antigen. Uni bor odamlar Rh⁺ (taxminan 85%), yo‘q odamlar Rh⁻ (taxminan 15%).
Rh⁻ odamga Rh⁺ qon quyilsa, unda antirezus antitanalar hosil bo‘ladi; ikkinchi marta quyilganda og‘ir reaksiya yuz beradi.
Rezus-konflikt: ona Rh⁻, homila Rh⁺ (otasidan) bo‘lsa, tug‘ruq vaqtida homila eritrotsitlari onaning qoniga o‘tib, antitana hosil qiladi. Birinchi homila odatda zarar ko‘rmaydi, ikkinchi Rh⁺ homilada ona antitanalari yo‘ldoshdan o‘tib, homila eritrotsitlarini yemiradi. Oldini olish uchun tug‘ruqdan keyin onaga maxsus antirezus immunoglobulin yuboriladi.
Misol
III guruhli odamga qaysi guruh qonini quyish nazariy jihatdan mumkin?
Retsipient (III guruh) plazmasida α antitana bor.
α antitana A antigenli eritrotsitlarni (II va IV guruh) yopishtiradi.
B antigenli (III) va antigensiz (I) eritrotsitlar yopishmaydi.
Javob: I va III guruh.
Misol
Bolaga ilon chaqdi. Unga vaksina yoki zardobdan qaysi biri yuboriladi va nima uchun?
Zahar tez ta’sir qiladi — himoya darhol kerak.
Vaksinadan keyin organizm o‘zi antitana ishlab chiqarishi uchun 1–2 hafta kerak — kech.
Zardobda tayyor antitanalar bor — ular zaharni darhol bog‘laydi.
Javob: zardob — u sun’iy passiv immunitet beradi.
Misol
Shaharda 120 000 kishi yashaydi, ulardan taxminan 85% Rh⁺. Taxminan nechta odam Rh⁻?
Rh⁻ ulushi: 100% − 85% = 15%.
120 000 × 0,15 = 18 000.
Javob: taxminan 18 000 kishi.
O‘zingizni tekshiring
Vaksina qanday immunitet hosil qiladi?
T-limfotsitlar qayerda yetiladi?
Universal retsipient qaysi qon guruhi?
Ona suti orqali olingan antitanalar qanday immunitet beradi?
Fagotsitar nazariya muallifi kim?
Rezus-konflikt qachon xavfli?
Antitanalarni qaysi hujayralar ishlab chiqaradi?
300 kishilik guruhda taxminan 15% Rh⁻ bo‘lsa, ular necha kishi?
Ko‘p uchraydigan xatolar
Vaksina va zardobni almashtirish — vaksina oldini oladi (faol), zardob davolaydi (passiv).
IV guruhni universal donor deb aytish — universal donor I guruh.
Antigen va antitana joyini adashtirish — antigen eritrotsitda, antitana plazmada.
Ona suti orqali olingan immunitetni sun’iy deb hisoblash — u tabiiy passiv.
Rezus-konflikt birinchi homilada ham kuchli bo‘ladi deb yozish.
Antibiotiklarni immunitet turi deb aytish — ular dori, immunitet emas.