Qon va qon aylanish sistemasi

Qon — organizmning suyuq biriktiruvchi to‘qimasi; yurak va qon tomirlari uni uzluksiz harakatlantirib, har bir hujayraga kislorod va oziq moddalar yetkazadi, karbonat angidrid va chiqindilarni olib ketadi. Qon aylanish to‘xtasa, bir necha daqiqada bosh miya hujayralari halok bo‘ladi — shuning uchun yurak butun umr dam olmasdan ishlaydi. Qon aylanish sistemasi nafas, hazm, ayirish va immunitet bilan chambarchas bog‘liq. Imtihonda qon tarkibi, qon ivishi, yurak tuzilishi va yurak sikli, qon aylanish doiralari, tomirlar xossalari va qon ketganda birinchi yordam bo‘yicha savollar ko‘p.

§1. Qon tarkibi

Kattalar organizmida taxminan 4,5–6 l qon bor (tana massasining taxminan 7–8%). Qon ikki qismdan iborat.

Plazma (taxminan 55%) — sarg‘ish suyuqlik: taxminan 90% suv, 7–8% oqsillar (albuminlar, globulinlar — antitanalar shular orasida, fibrinogen — qon ivishi oqsili), glyukoza (taxminan 0,1%), yog‘lar, mineral tuzlar (taxminan 0,9%). Fiziologik eritma — 0,9% li osh tuzi eritmasi; uning konsentratsiyasi plazmadagiga teng, shuning uchun qon yo‘qotganda tomirga yuboriladi.

Shaklli elementlar (taxminan 45%):

• Eritrotsitlar — qizil qon tanachalari: ikki tomoni botiq disk shaklida (yuzasi kattaroq), yadrosiz (ko‘proq gemoglobin sig‘adi). Tarkibida temir saqlovchi oqsil — gemoglobin bor, u O₂ va qisman CO₂ ni tashiydi. 1 mm³ qonda taxminan 4,5–5 mln eritrotsit. Qizil suyak iligida hosil bo‘ladi, taxminan 120 kun yashaydi, jigar va taloqda parchalanadi. Eritrotsitlar yoki gemoglobin kamayishi — kamqonlik (anemiya).
• Leykotsitlar — oq qon tanachalari: yadroli, rangsiz, eritrotsitlardan yirik; 1 mm³ da taxminan 6–8 ming. Amyobasimon harakat qilib, kapillyar devoridan to‘qimaga chiqa oladi. Vazifasi — himoya: fagotsitoz (I. I. Mechnikov), antitanalar ishlab chiqarish (limfotsitlar). Yallig‘lanishda ularning soni ortadi.
• Trombotsitlar — qon plastinkalari: mayda, yadrosiz; 1 mm³ da taxminan 200–400 ming. Qon ivishida qatnashadi.

Qonning vazifalari: transport (oziq moddalar, chiqindilar, gormonlar), nafas (O₂ va CO₂ tashish), himoya (leykotsitlar, antitanalar, ivish), gumoral boshqaruv (gormonlarni tashish), termoregulyatsiya (issiqlikni taqsimlash), gomeostazni saqlash.

§2. Qon ivishi

Tomir shikastlanganda qon ivishi — himoya reaksiyasi, u qon yo‘qotishning oldini oladi.

Qon odatda 3–5 daqiqada ivib qoladi. Irsiy kasallik gemofiliyada ivish buzilgan — kichik jarohatdan ham uzoq qon ketadi. Tomir ichida hosil bo‘lgan tromb tomirni berkitib qo‘yishi xavfli.

§3. Yurakning tuzilishi

Yurak — ko‘krak qafasida, ko‘proq chap tomonda joylashgan muskulli a’zo, kattaligi taxminan musht hajmida. U to‘rt kamerali: ikki bo‘lmacha (yuqorida) va ikki qorincha (pastda); yurakning o‘ng va chap yarmi to‘siq bilan butunlay ajralgan, shuning uchun arterial va venoz qon aralashmaydi.

• Chap qorincha devori eng qalin — u qonni katta qon aylanish doirasiga, butun tanaga haydaydi.
• Yurak devori uch qavat: tashqi — perikard (yurak xaltasi; ichida suyuqlik ishqalanishni kamaytiradi), o‘rta — miokard (yurak muskuli), ichki — endokard.
• Tavaqali klapanlar bo‘lmacha va qorincha orasida: chap tomonda — ikki tavaqali, o‘ng tomonda — uch tavaqali. Qorincha qisqarganda ular yopilib, qonning bo‘lmachaga qaytishiga yo‘l qo‘ymaydi.
• Yarim oysimon klapanlar — aorta va o‘pka arteriyasi boshida; qonning qorinchaga qaytishiga yo‘l qo‘ymaydi.

Klapanlar tufayli qon yurakda faqat bir yo‘nalishda harakatlanadi.

Yurak muskuli avtomatiyaga ega: u o‘zida hosil bo‘ladigan impulslar ta’sirida ritmik qisqaradi; impulslarni o‘ng bo‘lmacha devoridagi sinus tuguni hosil qiladi. Yurak ishini nerv sistemasi (simpatik nervlar tezlashtiradi, adashgan nerv sekinlashtiradi) va gormonlar (adrenalin kuchaytiradi) boshqaradi. Yurakning o‘zi toj (koronar) arteriyalar orqali qon bilan ta’minlanadi.

§4. Yurak sikli

Tinch holatda yurak daqiqasiga taxminan 70–75 marta qisqaradi; bitta sikl taxminan 0,8 s davom etadi:

Bo‘lmachalar 0,1 s ishlab 0,7 s, qorinchalar 0,3 s ishlab 0,5 s dam oladi — yurak charchamasligining sababi shu.
Har bir qisqarishda chap qorincha aortaga taxminan 60–70 ml qon haydaydi (sistolik hajm); daqiqada haydalgan qon — daqiqalik hajm (tinch holatda taxminan 4,5–5 l). Mashq qilgan odamning yuragi bir qisqarishda ko‘proq qon haydaydi, shuning uchun tinch holatda kamroq qisqaradi.

§5. Qon aylanish doiralari va tomirlar

Qon aylanishini U. Garvey 1628-yilda kashf etgan; kapillyarlarni keyinroq M. Malpigi mikroskopda ko‘rgan.

Katta doira barcha a’zolarni qon bilan ta’minlaydi, kichik doira qonni o‘pkada kislorod bilan boyitadi.

Tomirlar:

• arteriyalar — qonni yurakdan olib ketadi; devori qalin, elastik va muskulli; bosim yuqori;
• venalar — qonni yurakka olib keladi; devori yupqaroq, ko‘pchiligida (ayniqsa oyoqda) klapanlar bor; qon harakatiga skelet muskullari qisqarishi yordam beradi;
• kapillyarlar — eng ingichka tomirlar, devori bir qavat hujayradan; bu yerda qon va to‘qimalar orasida moddalar almashinadi.

Tomir nomi qonning turiga emas, yo‘nalishiga bog‘liq: o‘pka arteriyasida venoz, o‘pka venalarida arterial qon oqadi.

• Qon bosimi aortada eng yuqori, kovak venalarda eng past (hatto atmosfera bosimidan past). Sog‘lom kattalarda yelka arteriyasidagi bosim taxminan 120/80 mm sim. ust. (sistolik/diastolik). Doimiy yuqori bosim — gipertoniya.
• Qon oqish tezligi aortada eng katta (taxminan 0,5 m/s), kapillyarlarda eng kichik (taxminan 0,5 mm/s) — bu moddalar almashinuvi uchun qulay, chunki kapillyarlarning umumiy kesimi juda katta.
• Puls — yurak qisqarganda arteriya devorining tebranishi; bilak arteriyasida sanaladi va yurak qisqarishlari soniga teng.

§6. Limfa, kasalliklar va birinchi yordam

Limfa sistemasi to‘qima suyuqligining bir qismini yig‘ib, venalarga qaytaradi; limfa tugunlari uni mikroblardan tozalaydi.

Yurak-qon tomir kasalliklari: ateroskleroz (tomir devorida yog‘ simon moddalar to‘planib, teshigi torayadi), gipertoniya, infarkt (yurak muskulining bir qismi qon olmay halok bo‘lishi), insult. Xavf omillari: chekish, spirtli ichimliklar, kam harakat, ortiqcha vazn, sho‘r va yog‘li ovqat, stress. Muntazam jismoniy mashq yurakni chiniqtiradi.

Qon ketganda birinchi yordam:

• arteriyadan — qon och qizil, otilib chiqadi: jarohatdan yuqoriroqqa (yurakka yaqinroq) jgut qo‘yiladi, ostiga qo‘yilgan vaqt yozilgan qog‘oz qo‘yiladi (yozda 2 soatdan, qishda 1 soatdan ortiq ushlab bo‘lmaydi);
• venadan — qon to‘q qizil, bir tekis oqadi: jarohatga bosuvchi bog‘lam qo‘yiladi (kerak bo‘lsa, jgut jarohatdan pastroqqa);
• kapillyardan — qon sizib chiqadi: yarani tozalab, oddiy bog‘lam qo‘yiladi.

Misol

Yurak daqiqasiga 75 marta qisqaradi, har qisqarishda chap qorincha 70 ml qon chiqaradi. Daqiqalik hajm va bitta sikl davomiyligini toping.

1. Daqiqalik hajm: 75 × 70 = 5250 ml ≈ 5,25 l.
2. Bitta sikl: 60 / 75 = 0,8 s.
3. Javob: taxminan 5,25 l/daq; sikl 0,8 s.

Misol

Yurak sikli 0,8 s bo‘lsa, qorinchalar bir sutkada qancha vaqt ishlaydi (qisqaradi)?

1. Bir sutkadagi sikllar soni: 86 400 / 0,8 = 108 000.
2. Qorinchalar har siklda 0,3 s qisqaradi: 108 000 × 0,3 = 32 400 s.
3. 32 400 s = 9 soat.
4. Javob: taxminan 9 soat; qolgan 15 soatda qorinchalar dam oladi.

Misol

Dori qo‘lning venasiga yuborildi. U o‘pkaga yetguncha qaysi yo‘ldan o‘tadi?

1. Qo‘l venasi → yuqori kovak vena → o‘ng bo‘lmacha.
2. O‘ng bo‘lmacha → o‘ng qorincha.
3. O‘ng qorincha → o‘pka arteriyasi → o‘pka kapillyarlari.
4. Javob: vena → yuqori kovak vena → o‘ng bo‘lmacha → o‘ng qorincha → o‘pka arteriyasi → o‘pka.

O‘zingizni tekshiring

1. Eritrotsitlar qayerda hosil bo‘ladi?

2. Qon ivishi uchun qaysi ion va vitamin kerak?

3. O‘pka venalarida qanday qon oqadi?

4. Ikki tavaqali klapan qayerda joylashgan?

5. Qon oqishi qaysi tomirlarda eng sekin?

6. Qon aylanishni kim kashf etgan?

7. Yurak daqiqasiga 80 marta qisqarib, har safar 60 ml qon chiqarsa, daqiqalik hajm qancha?

8. Arteriyadan qon ketganda jgut qayerga qo‘yiladi?

Ko‘p uchraydigan xatolar

• O‘pka arteriyasida arterial qon oqadi deb yozish — unda venoz qon.
• Arteriyani "arterial qonli tomir" deb ta’riflash — arteriya qonni yurakdan olib ketadi.
• Ikki va uch tavaqali klapanlar joyini almashtirish — ikki tavaqali chap tomonda.
• Eritrotsitda yadro bor deb hisoblash.
• Qon eng tez kapillyarlarda oqadi deb yozish — kapillyarlarda eng sekin.
• Venadan qon ketganda ham jgutni jarohatdan yuqoriga qo‘yish.