Avval o‘rganing: Yerning shakli va harakatlari
Atmosfera — Yerning havo qobig‘i. U Quyosh nurini o‘tkazadi, issiqlikni ushlab turadi, hayotni xavfli ultrabinafsha nurlardan va meteoritlardan himoya qiladi, ob-havo va iqlimni hosil qiladi. Atmosferasiz Yer yuzasida kunduzi qattiq issiq, kechasi qattiq sovuq bo‘lar edi. Imtihonda harorat, bosim va namlik bo‘yicha hisob masalalari, shamollar turlari va siklon-antisiklon farqi ko‘p so‘raladi.
§1. Tarkibi va tuzilishi
Azot ≈ 78%, kislorod ≈ 21%, argon ≈ 0,9%, karbonat angidrid ≈ 0,04%; o‘zgaruvchan qismi — suv bug‘i va chang
Azot va kislorod nisbati deyarli o‘zgarmaydi, suv bug‘i esa joy va vaqtga qarab 0 dan bir necha foizgacha o‘zgaradi. Karbonat angidrid oz bo‘lsa ham juda muhim: u o‘simliklar uchun oziq va issiqlikni ushlab turuvchi (issiqxona) gaz. Chang zarralari esa bug‘ kondensatsiyalanadigan "yadro" vazifasini bajaradi.
Qatlamlar (pastdan yuqoriga):
- Troposfera — qutblarda 8–10 km, ekvatorda 16–18 km; havoning asosiy massasi va deyarli butun suv bug‘i shu yerda, barcha ob-havo hodisalari (bulut, yog‘in, shamol) shu qatlamda.
- Stratosfera — taxminan 50 km gacha; 20–25 km balandlikda ozon qatlami ultrabinafsha nurlarni yutadi, shuning uchun bu qatlamning yuqori qismida harorat yana ko‘tariladi.
- Mezosfera — harorat yana pasayadi, meteoritlarning ko‘pchiligi shu yerda yonib ketadi.
- Termosfera — havo juda siyrak, qutb yog‘dulari kuzatiladi.
- Ekzosfera — atmosferaning tashqi, koinotga o‘tuvchi qismi.
Troposferaning qalinligi ekvatorda katta, chunki u yerda havo kuchli isib, yuqoriga ko‘tariladi.
§2. Havo harorati va issiqlik
Quyosh nurlari atmosferadan o‘tib, asosan yer yuzasini isitadi; havo esa yer yuzasidan isiydi. Shuning uchun troposferada balandlashgan sari harorat pasayadi.
Har 1 km ko‘tarilganda ≈ 6 °C sovuydi (100 m da ≈ 0,6 °C)
Yer yuzasining isishi Quyosh nurlarining tushish burchagiga bog‘liq: nur tik tushsa, kichik yuzaga ko‘p energiya to‘g‘ri keladi. Shuning uchun ekvatordan qutblarga harorat pasayadi. Yuzaning qaytarish qobiliyati — albedo: yangi qor nurning katta qismini qaytaradi, qora tuproq va o‘rmon esa ko‘p yutadi.
Kun davomida eng yuqori harorat tushdan keyin (taxminan soat 14–15 da), eng pasti — Quyosh chiqishidan oldin bo‘ladi. Yillik eng issiq oy Shimoliy yarimsharda quruqlikda odatda iyul, eng sovuq — yanvar.
Amplituda = eng yuqori harorat − eng past harorat
Kontinental hududlarda (O‘rta Osiyo) amplituda katta, okean bo‘yida kichik, chunki suv sekin isiydi va sekin soviydi. Xaritada bir xil haroratli nuqtalarni tutashtiruvchi chiziq — izoterma.
Misol
Tog‘ etagida (500 m) +26 °C. 3500 m balandlikdagi cho‘qqida harorat qancha?
- Balandliklar farqi: 3500 − 500 = 3000 m = 3 km.
- Pasayish: 3 · 6 = 18 °C.
- Cho‘qqidagi harorat: 26 − 18 = 8 °C. Javob: +8 °C.
Misol
Sutka davomida o‘lchangan haroratlar: +4, +9, +17, +10 °C. O‘rtacha sutkalik harorat va amplitudani toping.
- Yig‘indi: 4 + 9 + 17 + 10 = 40.
- O‘rtacha: 40 / 4 = 10 °C.
- Amplituda: 17 − 4 = 13 °C. Javob: o‘rtacha +10 °C, amplituda 13 °C.
§3. Atmosfera bosimi
Havo og‘irlikka ega va yer yuzasiga bosim beradi. Normal bosim — dengiz sathida, 45° kenglikda, 0 °C haroratda 760 mm sim. ust. (≈ 1013 gPa). Bosim barometr bilan o‘lchanadi. Balandlashganda ustimizdagi havo qatlami yupqalashadi va bosim kamayadi:
Pastki qatlamda har ≈ 10,5 m ko‘tarilganda bosim 1 mm sim. ust. ga kamayadi
Isigan havo kengayib, yengillashadi va ko‘tariladi — yer yuzida past bosim hosil bo‘ladi; sovuq havo zichlashib cho‘kadi — yuqori bosim. Xaritada bir xil bosimli nuqtalar izobaralar bilan tutashtiriladi.
Yer yuzida bosim mintaqalari navbatlashadi: ekvatorda past bosim, taxminan 30° kengliklarda (tropiklar atrofida) yuqori bosim, mo‘tadil kengliklarda (taxminan 60° atrofida) past bosim, qutblarda yuqori bosim.
Misol
Tog‘ etagida bosim 750 mm, cho‘qqida 690 mm. Tog‘ning nisbiy balandligi qancha?
- Bosim farqi: 750 − 690 = 60 mm.
- Har 1 mm ga 10,5 m: 60 · 10,5 = 630 m.
- Javob: taxminan 630 m.
§4. Shamol
Shamol — havoning yuqori bosimli joydan past bosimli joyga gorizontal harakati. Bosim farqi qancha katta bo‘lsa, shamol shuncha kuchli. Yerning aylanishi tufayli Koriolis kuchi shamollarni Shimoliy yarimsharda o‘ngga, Janubiy yarimsharda chapga og‘diradi.
- Passatlar — tropik yuqori bosim mintaqalaridan ekvatorga doimiy esadi; Shimoliy yarimsharda shimoli-sharqiy, Janubiyda janubi-sharqiy.
- G‘arbiy shamollar — mo‘tadil kengliklarda, okeandan nam havo keltiradi.
- Mussonlar — fasliy shamollar: yozda okeandan quruqlikka (nam, yomg‘irli), qishda quruqlikdan okeanga (quruq). Janubiy va Sharqiy Osiyoda yaqqol.
- Briz — kunduzi dengizdan quruqlikka, kechasi quruqlikdan dengizga; quruqlik va suvning turlicha isishi natijasi.
- Fyon — tog‘dan tushadigan iliq va quruq shamol: tushayotgan havo siqilib isiydi.
- O‘zbekistonning mahalliy shamollari: garmsel (issiq quruq shamol), Qo‘qon va Bekobod shamollari.
§5. Namlik, bulut va yog‘in
- Absolyut namlik — 1 m³ havodagi suv bug‘i miqdori (g/m³).
- Nisbiy namlik — havodagi bug‘ miqdorining shu haroratda to‘yinish miqdoriga nisbati, %:
Nisbiy namlik = absolyut namlik / to‘yingan bug‘ miqdori · 100%
Iliq havo ko‘proq bug‘ sig‘dira oladi: +20 °C da 1 m³ havo taxminan 17 g bug‘ tutadi, 0 °C da esa taxminan 5 g. Havo isisa, to‘yinish miqdori ortadi va nisbiy namlik kamayadi. Havo sovib, nisbiy namlik 100% ga yetsa — kondensatsiya boshlanadi: bulut, tuman, shudring, qirov hosil bo‘ladi. Yog‘in — bulutdan tushuvchi suv: yomg‘ir, qor, do‘l.
Yog‘in ko‘p bo‘ladigan joylar — havo ko‘tariladigan joylar: ekvator, tog‘larning shamolga qaragan yonbag‘irlari, siklonlar.
- Siklon — markazida past bosim, havo markazga oqib, ko‘tariladi: bulutli, yog‘inli ob-havo; Shimoliy yarimsharda soat strelkasiga teskari aylanadi.
- Antisiklon — markazida yuqori bosim, havo cho‘kib, chetga tarqaladi: ochiq, quruq ob-havo, qishda sovuq, yozda issiq.
Misol
+20 °C da 1 m³ havo ko‘pi bilan taxminan 17 g bug‘ tutadi. Havodagi haqiqiy miqdor 8,5 g. Nisbiy namlik qancha?
- Formula: nisbiy namlik = absolyut / to‘yingan · 100%.
- 8,5 / 17 = 0,5.
- 0,5 · 100% = 50%. Javob: 50%.
O‘zingizni tekshiring
- Ozon qatlami qaysi qatlamda joylashgan?
- Etakda +18 °C. 2 km yuqorida harorat qancha?
- Etakda 760 mm, cho‘qqida 718 mm. Nisbiy balandlik?
- Siklonda qanday ob-havo bo‘ladi?
- Absolyut namlik 6 g/m³, to‘yinish 12 g/m³. Nisbiy namlik?
- Kechasi briz qaysi tomonga esadi?
- Eng yuqori harorat +31 °C, eng pasti +12 °C. Amplituda?
- Tropiklardan ekvatorga doimiy esadigan shamollar?
Ko‘p uchraydigan xatolar
- Ozon qatlamini troposferada deb yozish — u stratosferada.
- Havo Quyoshdan bevosita isiydi deb hisoblash — u yer yuzasidan isiydi, shuning uchun yuqorida sovuq.
- Siklon va antisiklondagi ob-havoni almashtirish.
- Nisbiy namlikni hisoblashda bo‘linuvchi va bo‘luvchini almashtirish: haqiqiy miqdor to‘yinishga bo‘linadi.
- Balandlik bo‘yicha bosim masalasida mm ni 10,5 ga ko‘paytirish o‘rniga bo‘lish.
Natija: 0 / 8 to‘g‘ri (yechildi: 0)