Iqlim — muayyan joyga xos ko‘p yillik ob-havo rejimi. Ob-havo soatlar va kunlar davomida o‘zgaradi, iqlim esa o‘nlab yillar davomida nisbatan barqaror; iqlimni aniqlash uchun odatda 30 yillik kuzatuv ma’lumotlari olinadi. Iqlim tabiat zonalari, tuproq, daryolar rejimi, qishloq xo‘jaligi va aholi turmushini belgilaydi. Imtihonda iqlim hosil qiluvchi omillar, havo massalari, iqlim mintaqalari va ularning materiklarda joylashuvi, iqlim diagrammasini o‘qish so‘raladi.
§1. Iqlim hosil qiluvchi omillar
Geografik kenglik — Quyosh nurlarining tushish burchagi va kun uzunligini belgilaydi. Ekvatorda nurlar tik tushadi va issiqlik ko‘p, qutblarga qarab burchak kamayadi — harorat pasayadi. Bu eng asosiy omil.
Okeandan uzoqlik — suv sekin isiydi va sekin soviydi, shuning uchun okean bo‘yida iqlim yumshoq va nam (dengiz iqlimi), materik ichkarisida esa yozi issiq, qishi sovuq, quruq (kontinental iqlim).
Relyef — tog‘lar havo massalarini to‘sadi: shamolga qaragan yonbag‘irlarda yog‘in ko‘p, teskari yonbag‘irlarda kam; balandlik oshgan sari harorat pasayadi.
Okean oqimlari — iliq oqim qirg‘oqni isitadi va namlaydi (Golfstrim tufayli Shimoliy-G‘arbiy Yevropa qishi iliq), sovuq oqim havoni pastdan sovutib, yog‘inni kamaytiradi (Atakama va Namib qirg‘oq cho‘llari).
Havo massalari va atmosfera sirkulyatsiyasi — passatlar, g‘arbiy shamollar, mussonlar namlik va issiqlikni tashiydi.
Yer yuzasining xususiyati — muz, qor, o‘rmon, cho‘l Quyosh nurini turlicha qaytaradi (albedo).
Inson faoliyati — issiqxona gazlari chiqarish, o‘rmonlarni kesish, katta suv omborlari qurish mahalliy va global iqlimga ta’sir qiladi.
Omillar har doim birgalikda ta’sir qiladi. Masalan, London va Irkutsk taxminan bir xil kenglikda joylashgan, lekin Londonda qish iliq va yumshoq, Irkutskda esa qattiq sovuq. Sababi — London okean bo‘yida, g‘arbiy shamollar va iliq oqim ta’sirida, Irkutsk esa materik ichkarisida. Demak, kenglik asosiy omil bo‘lsa ham, iqlimni boshqa omillar sezilarli o‘zgartiradi.
§2. Havo massalari va frontlar
Havo massasi — bir xil xossali (harorat, namlik, shaffoflik) yirik havo hajmi. U qayerda hosil bo‘lsa, o‘sha joyning xususiyatlarini oladi. Asosiy turlari: ekvatorial, tropik, mo‘tadil, arktik (antarktik); har biri dengiz (nam) yoki kontinental (quruq) bo‘ladi. Ikki xil havo massasi chegarasi — atmosfera fronti. Frontda iliq havo sovuq havo ustiga ko‘tariladi, soviydi, bulut va yog‘in hosil bo‘ladi, ob-havo keskin o‘zgaradi. Mo‘tadil kengliklarda frontlar va siklonlar tez-tez o‘tadi, shuning uchun ob-havo o‘zgaruvchan.
§3. Iqlim mintaqalari (B. P. Alisov tasnifi)
Asosiy mintaqalar: ekvatorial, ikki tropik, ikki mo‘tadil, arktika va antarktika
O‘tkinchi mintaqalar: ikki subekvatorial, ikki subtropik, subarktika va subantarktika
Asosiy mintaqalarda yil bo‘yi bir xil havo massasi hukmron; o‘tkinchi mintaqalarda esa havo massalari fasl bo‘yicha almashinadi (masalan, subekvatorialda yozda ekvatorial, qishda tropik havo). Old qo‘shimchasi "sub-" — "osti, yonida" ma’nosini bildiradi.
Ekvatorial — yil bo‘yi issiq (taxminan +25…+28 °C), nam, yog‘in ko‘p va bir tekis.
Subekvatorial — nam yoz va quruq qish; savannalar va musson o‘rmonlari.
Tropik — quruq, issiq, yozi juda issiq; Sahroi Kabir, Avstraliya markazi. Materiklarning g‘arbiy qirg‘og‘ida sovuq oqimlar tufayli qirg‘oq cho‘llari, sharqiy qirg‘oqlarda esa passatlar nam havo keltiradi.
Subtropik — O‘rta yer dengizi tipi: issiq quruq yoz, iliq nam qish; materiklarning sharqida musson tipi, ichkarisida kontinental tip.
Mo‘tadil — to‘rt fasl aniq; turlari: dengiz (G‘arbiy Yevropa), kontinental, keskin kontinental (Sibir), musson (Uzoq Sharq).
Subarktika va arktika — sovuq, yog‘in kam, qishi uzoq.
O‘zbekiston asosan mo‘tadil mintaqaning janubiy qismida, quruq kontinental iqlimda joylashgan; janubiy hududlari subtropik xususiyatlarga ega.
Misol
Avstraliya materigining eng katta qismi qaysi iqlim mintaqasida joylashgan?
Materikni Janubiy tropik (taxminan 23,5° j.k.) uning o‘rta qismidan kesib o‘tadi.
Ichki va g‘arbiy qismlar tropik yuqori bosim ta’sirida, havo cho‘kadi — yog‘in kam.
Shimoli subekvatorial, janubi subtropik, lekin ular kichikroq qismni egallaydi.
Javob: tropik mintaqa (asosan tropik cho‘l iqlimi).
§4. Namlanish: yog‘in va bug‘lanuvchanlik
Joyning namligini faqat yog‘in miqdori bilan baholash mumkin emas: issiq joyda suv tez bug‘lanadi. Shuning uchun yog‘in bug‘lanuvchanlik (shu sharoitda bug‘lanishi mumkin bo‘lgan suv miqdori) bilan solishtiriladi.
Namlanish koeffitsiyenti K = yillik yog‘in / yillik bug‘lanuvchanlik
K > 1 — ortiqcha namlik (tayga, tundra, ekvatorial o‘rmon; botqoqliklar ko‘p);
K ≈ 1 — yetarli namlik (aralash o‘rmonlar, o‘rmon-dasht);
K < 1 — namlik yetishmaydi (dasht, chala cho‘l, cho‘l).
Misol
Tekislikdagi shaharda yillik yog‘in taxminan 400 mm, bug‘lanuvchanlik taxminan 1200 mm. Namlanish qanday?
Formula: K = yog‘in / bug‘lanuvchanlik.
K = 400 / 1200 ≈ 0,33.
K birdan ancha kichik — namlik yetishmaydi.
Javob: K ≈ 0,33, quruq iqlim; dehqonchilik uchun sug‘orish kerak.
§5. Iqlim diagrammasini o‘qish
Diagrammada oylik o‘rtacha harorat (chiziq) va yog‘in (ustunlar) beriladi. Tahlil tartibi:
Eng issiq oy iyul bo‘lsa — Shimoliy yarimshar, yanvar bo‘lsa — Janubiy yarimshar.
Yillik amplitudani hisoblang: katta (30 °C dan ortiq) — kontinental; kichik — dengiz yoki ekvatorial.
Yog‘in yil bo‘yi ko‘p va harorat taxminan +25 °C — ekvatorial; yog‘in yozda — musson yoki subekvatorial; yog‘in qishda — O‘rta yer dengizi tipidagi subtropik.
Yog‘in juda kam (yiliga 200 mm dan kam) — cho‘l iqlimi.
Misol
Diagramma: eng issiq oy iyul (+28 °C), eng sovuq yanvar (−4 °C), yog‘in kam, asosan bahor va qishda. Iqlimni aniqlang.
Eng issiq oy iyul — Shimoliy yarimshar.
Amplituda: 28 − (−4) = 32 °C — kontinental iqlim.
Yog‘in kam va yozi quruq — ichki materik hududi.
Javob: mo‘tadil mintaqa, quruq kontinental iqlim (masalan, O‘rta Osiyo tekisliklari).
§6. Iqlim rekordlari va iqlim o‘zgarishi
Eng past harorat — Antarktidadagi "Vostok" stansiyasi (−89,2 °C).
Shimoliy yarimsharning sovuq qutbi — Sibirdagi Oymyakon va Verxoyansk.
Eng ko‘p yog‘in — Hindistondagi Cherrapunji atrofi (musson va tog‘ yonbag‘ri ta’siri).
Eng quruq joy — Atakama cho‘li.
Hozirgi global isish — Yerning o‘rtacha haroratining sanoat davridan oldingi davrga nisbatan taxminan 1 °C dan ko‘proq ko‘tarilishi. Asosiy sabab — yoqilg‘i yoqish natijasida atmosferada issiqxona gazlari (CO₂, metan) ortishi. Oqibatlari: muzliklar erishi, okean sathining ko‘tarilishi, qurg‘oqchilik va jaziramalar ko‘payishi. O‘rta Osiyoda tog‘ muzliklarining qisqarishi daryolar suviga xavf soladi. Xalqaro hamkorlik (2015 yilgi Parij kelishuvi) gazlar chiqarilishini kamaytirishga qaratilgan.
O‘zingizni tekshiring
Subtropik mintaqa asosiymi yoki o‘tkinchi?
Qattiq bargli doimiy yashil o‘rmonlar qaysi mintaqada?
Atakama cho‘li paydo bo‘lishining sababi?
Eng issiq oy yanvar. Qaysi yarimshar?
Iqlim va ob-havoning farqi nimada?
Yog‘in 600 mm, bug‘lanuvchanlik 300 mm. Namlanish koeffitsiyenti?
Iyulda +24 °C, yanvarda −16 °C. Yillik amplituda?
Dunyodagi eng past harorat qayerda qayd etilgan?
Ko‘p uchraydigan xatolar
Subtropik va subekvatorial mintaqalarni asosiy deb hisoblash — ular o‘tkinchi.
Shamolga teskari yonbag‘irda yog‘in ko‘p deb o‘ylash — u yerda kam.
Iqlim va ob-havoni bir xil tushuncha deb aytish.
Manfiy haroratli amplitudani hisoblashda minusni unutish: 28 − (−4) = 32, 24 emas.
Namlikni faqat yog‘in miqdori bilan baholash — bug‘lanuvchanlikni ham hisobga olish kerak.