Gidrosfera: okean, daryo, ko‘l

Gidrosfera — Yerning suv qobig‘i: okeanlar, dengizlar, daryolar, ko‘llar, muzliklar, yerosti suvlari, botqoqliklar va atmosferadagi suv bug‘i. Bu qismlarning barchasi suvning dunyoviy aylanishi orqali bir-biri bilan bog‘langan. Suv hayot manbai, iqlimni yumshatuvchi omil, transport yo‘li va xo‘jalik resursi. O‘zbekiston kabi quruq iqlimli mamlakat uchun suvni bilish va tejash ayniqsa muhim. Imtihonda daryo elementlari, nishablik va suv sarfi hisoblari, ko‘llar turlari va suv zaxirasi taqsimoti so‘raladi.

§1. Suv zaxirasi va dunyoviy aylanish

Yerdagi suvning umumiy hajmi taxminan 1,4 mlrd km³. Insoniyat bevosita foydalanadigan daryo va ko‘l suvlari chuchuk suvning juda kichik qismini tashkil qiladi. Shuning uchun chuchuk suv — cheklangan va qimmatli resurs.
Suvning dunyoviy aylanishi: Quyosh energiyasi bilan okean va quruqlik yuzasidan suv bug‘lanadi, bug‘ ko‘tarilib soviydi va bulut hosil qiladi, yog‘in bo‘lib tushadi, daryolar va yerosti suvlari orqali yana okeanga qaytadi.

• Katta aylanish — okean va quruqlik o‘rtasida;
• Kichik aylanish — faqat okean ustida (bug‘lanib, yana okeanga yog‘adi);
• Ichki aylanish — okeanga oqmaydigan ichki havzalarda (masalan, O‘rta Osiyoda).

Aylanish chuchuk suv zaxirasini doimiy yangilab turadi va issiqlikni ekvatordan qutblarga tashiydi.

Misol

Yerdagi suv hajmi taxminan 1386 mln km³, chuchuk suv ulushi 2,5%. Chuchuk suv hajmi qancha?

1. Foizni ulushga aylantiramiz: 2,5% = 0,025.
2. Hajm: 1386 · 0,025 ≈ 34,7 mln km³.
3. Javob: taxminan 35 mln km³, uning ko‘p qismi muzliklarda.

§2. Daryolar: elementlari va xususiyatlari

Daryo — o‘zi qazigan o‘zan bo‘ylab doimiy oqadigan suv oqimi. Uning elementlari:

• manba — daryo boshlanadigan joy (buloq, muzlik, ko‘l, botqoq);
• quyilish joyi — delta (ko‘p tarmoqli, cho‘kindi yotqiziqlaridan hosil bo‘lgan; masalan, Nil, Volga) yoki estuariy (voronkasimon, dengiz suvi kirib turadi);
• irmoqlar — asosiy daryoga quyiladigan daryolar;
• daryo tizimi — asosiy daryo va barcha irmoqlari;
• havza — daryo suv yig‘adigan hudud; suvayirg‘ich — qo‘shni havzalar chegarasi.

Daryoning yuqori oqimida suv tez, chuqurlikka emiradi; o‘rta oqimida vodiy kengayadi; quyi oqimida suv sekinlashib, cho‘kindi yotqizadi.

Tog‘ daryolari tez oqadi, energiyaga boy — ularda GES quriladi; tekislik daryolari sekin, keng vodiyli, kema qatnovi uchun qulay.

O‘zbekistonning yirik daryolari: Amudaryo Panj va Vaxsh daryolarining qo‘shilishidan, Sirdaryo esa Farg‘ona vodiysida Norin va Qoradaryoning qo‘shilishidan hosil bo‘ladi; ikkalasi ham Orol dengizi havzasiga kiradi. Zarafshon Zarafshon muzligidan boshlanadi va hozir Amudaryoga yetib bormaydi — suvi sug‘orishga sarflanadi.

Misol

Daryo manbai 1200 m balandlikda, quyilish joyi 200 m da, uzunligi 500 km. Nishablikni toping.

1. Qiyalik: 1200 − 200 = 1000 m.
2. Nishablik: 1000 m / 500 km = 2 m/km.
3. Javob: 2 m/km.

§3. Daryolarning to‘yinishi va rejimi

To‘yinish — daryoning suv olish manbalari: qor, muzlik, yomg‘ir, yerosti suvlari. Ko‘pchilik daryolar aralash to‘yinadi.
Rejim — daryo suvining yil davomida o‘zgarishi:

• to‘lin suv — har yili bir faslda takrorlanadigan eng ko‘p suv davri;
• toshqin — yomg‘ir yoki keskin qor erishidan qisqa muddatli suv ko‘tarilishi;
• kam suvli davr (mejen) — eng kam suv davri.

O‘rta Osiyo daryolari (Amudaryo, Sirdaryo va ularning irmoqlari) asosan qor-muzlik suvlaridan to‘yinadi: tog‘larda qor va muzlar yozda eriydi, shuning uchun to‘lin suv yozga to‘g‘ri keladi — aynan sug‘orish eng kerak bo‘lgan paytga. Ekvatorial daryolar esa yil bo‘yi yomg‘irdan to‘yinadi va sersuv bo‘ladi, musson iqlimidagi daryolar yozgi yomg‘irlarda to‘ladi.

Misol

Daryoning ko‘ndalang kesim yuzi 200 m², oqim tezligi 1,5 m/s. Suv sarfi qancha?

1. Formula: suv sarfi = kesim yuzi · tezlik.
2. 200 · 1,5 = 300 m³/s.
3. Javob: 300 m³/s.

§4. Ko‘llar va botqoqliklar

Ko‘l — quruqlikdagi tabiiy botiqni to‘ldirgan, okeanga bevosita tutashmagan suv havzasi. Botiqlarining kelib chiqishiga ko‘ra:

• tektonik — chuqur va cho‘ziq: Baykal (dunyodagi eng chuqur ko‘l, 1642 m), Tanganika;
• vulqonik — so‘ngan vulqonlar kraterlarida;
• muzlik — qadimgi muzliklar qoldirgan botiqlarda (Shimoliy Amerika va Yevropa shimolidagi ko‘plab ko‘llar);
• to‘g‘on — tog‘ o‘pirilishi daryoni to‘sganda (Sarez ko‘li, Pomir);
• qoldiq — qadimgi dengizning qoldig‘i (Kaspiy — dunyodagi eng katta ko‘l).

Suv almashinuviga ko‘ra: oqar ko‘llar — chuchuk; oqmas ko‘llar — sho‘r, chunki suv bug‘lanadi, tuzlar esa qoladi (Kaspiy, Orol). Balxash — g‘arbiy qismi chuchuk, sharqiy qismi sho‘r.
Botqoqliklar ortiqcha namlik va suvning sekin oqib ketishi sharoitida hosil bo‘ladi, ularda torf to‘planadi; ular tayga va tundrada ko‘p.
Sun’iy ko‘llar — suv omborlari (O‘zbekistonda Chorvoq, Tuyamo‘yin va boshqalar) sug‘orish, energetika va suv ta’minoti uchun quriladi.

§5. Muzliklar va yerosti suvlari

Muzliklar qor chizig‘idan yuqorida — yil bo‘yi qor erib ulgurmaydigan balandlikda hosil bo‘ladi. Qor chizig‘i ekvatorda baland, qutblarga qarab pasayadi.

• Qoplama muzliklar — Antarktida va Grenlandiya; chuchuk suvning asosiy zaxirasi.
• Tog‘ muzliklari — Pomirda Fedchenko muzligi (eng uzun tog‘ muzliklaridan biri).
• Abadiy muzloq — yil bo‘yi muzlagan yer qatlami (Sibir, Shimoliy Amerika shimoli).

Yerosti suvlari yog‘in va daryo suvlarining yerga shimilishidan hosil bo‘ladi:

• grunt suvlari — birinchi suv o‘tkazmaydigan qatlam ustida;
• qatlamlararo suvlar — ikki suv o‘tkazmaydigan qatlam orasida;
• artezian suvlari — bosimli, quduqdan o‘zi otilib chiqadi;
• mineral va termal (issiq) buloqlar — davolash uchun ishlatiladi.

§6. Dengizlar va gidrosferani muhofaza qilish

Dengiz — okeanning quruqlik ichiga kirib borgan yoki orollar bilan ajralgan qismi.

• Ichki dengizlar — materik ichiga chuqur kirgan, okean bilan bo‘g‘ozlar orqali bog‘langan (O‘rta yer, Qora, Boltiq dengizlari);
• Chekka dengizlar — materik chekkasida, okeandan orollar yoki yarimorollar bilan qisman ajralgan (Barens, Yapon dengizlari);
• Orollararo dengizlar — orollar orasida.

Gidrosferaga asosiy tahdidlar: sanoat va maishiy oqova suvlar, neft to‘kilishi, o‘g‘itlarning yuvilishi, suvdan haddan tashqari foydalanish. Orol dengizi fojiasi — daryolar suvining sug‘orishga ko‘p olinishi oqibatida ko‘lning qurishi — bunga yaqqol misol. Suvni tejovchi sug‘orish (tomchilatib sug‘orish) va oqova suvlarni tozalash muhim choralardir.

O‘zingizni tekshiring

1. Chuchuk suvning asosiy qismi qayerda?

2. Daryo havzasi nima?

3. Dunyodagi eng chuqur ko‘l?

4. Qora dengiz qaysi turga kiradi?

5. Bosimli yerosti suvlari qanday ataladi?

6. Qiyalik 600 m, uzunlik 300 km. Nishablik?

7. Kesim yuzi 50 m², tezlik 2 m/s. Suv sarfi?

8. O‘rta Osiyo daryolarida to‘lin suv qaysi faslda?

Ko‘p uchraydigan xatolar

• Kaspiyni ko‘llar ro‘yxatidan chiqarish — u dunyodagi eng katta ko‘l.
• Chuchuk suvning asosiy qismi daryolarda deb o‘ylash — u muzliklarda.
• Qiyalik va nishablikni adashtirish: nishablik — qiyalikning uzunlikka nisbati.
• Eng uzun va eng sersuv daryoni almashtirish (Nil va Amazonka).
• Oqmas ko‘llar chuchuk deb hisoblash — ularda tuz to‘planadi.