Biosfera — Yerdagi tiriklik tarqalgan qobiq: o‘simliklar, hayvonlar, zamburug‘lar, mikroorganizmlar va ular yashaydigan muhit. U boshqa qobiqlar — litosfera, atmosfera, gidrosfera bilan birgalikda geografik qobiqni hosil qiladi. Tabiat zonalari geografik qobiqning eng ko‘rinarli qonuniyati hisoblanadi. Imtihonda zonalarni iqlim, tuproq va o‘simliklar bo‘yicha tanib olish, balandlik mintaqalanishini va geotizimlar iyerarxiyasini bilish talab qilinadi.
§1. Biosfera va tirik moddaning roli
Biosfera haqidagi ta’limotni rus olimi V. I. Vernadskiy yaratgan. U tirik organizmlar yig‘indisini tirik modda deb atadi va uning Yer qiyofasini o‘zgartiruvchi kuch ekanini ko‘rsatdi. Biosfera chegaralari: atmosferada taxminan ozon qatlamigacha (u yerda faqat mikroorganizmlar sporalari uchraydi), gidrosferada — butun qalinligi bo‘ylab, okean tubigacha, litosferada — bir necha kilometr chuqurlikkacha. Tiriklik eng zich joy — qobiqlar tutashgan yupqa "hayot plyonkasi": quruqlik yuzasi, tuproq va okeanning yuqori yoritilgan qatlami. Tirik moddaning vazifalari:
Energetik — yashil o‘simliklar fotosintez orqali Quyosh energiyasini to‘playdi;
Gaz — atmosferadagi kislorod asosan o‘simliklar faoliyati natijasi;
Konsentratsion — organizmlar kalsiy, kremniy va boshqa elementlarni to‘playdi (ohaktosh, ko‘mir, torf shu tarzda hosil bo‘lgan);
Tuproq hosil qilish — tuproq tog‘ jinsi, iqlim va organizmlarning birgalikdagi faoliyati mahsuli.
Moddalar biologik aylanishda bo‘ladi: o‘simliklar (produtsentlar) organik modda yaratadi, hayvonlar (konsumentlar) uni iste’mol qiladi, mikroorganizmlar (redutsentlar) qoldiqlarni parchalab, mineral moddalarni tuproqqa qaytaradi.
Misol
Oziq zanjirida har bir keyingi bo‘g‘inga energiyaning taxminan 10% i o‘tadi. O‘simliklar 10 000 kJ energiya to‘plagan bo‘lsa, ikkinchi tartibli konsumentlarga (yirtqichlarga) qancha yetadi?
O‘simliklar → o‘txo‘rlar: 10 000 · 0,1 = 1000 kJ.
O‘txo‘rlar → yirtqichlar: 1000 · 0,1 = 100 kJ.
Javob: taxminan 100 kJ — shuning uchun yirtqichlar soni o‘txo‘rlardan ancha kam.
§2. Geografik qobiq va uning qonuniyatlari
Geografik qobiq — litosfera, atmosfera, gidrosfera va biosfera bir-biriga kirib, o‘zaro ta’sir qiladigan yaxlit qobiq. Uning asosiy qonuniyatlari:
Yaxlitlik — bir komponent o‘zgarsa, boshqalari ham o‘zgaradi (o‘rmon kesilsa — tuproq yuviladi, daryo rejimi buziladi, iqlim quruqlashadi).
Moddalar va energiya aylanishi — suv, kislorod, uglerod aylanishi.
Ritmiklik — kunlik va yillik o‘zgarishlar (kun va tun, fasllar).
Zonallik — ekvatordan qutbga tabiat komplekslarining qonuniy almashinuvi; uning asosida Quyosh issiqligi va namlik nisbati yotadi. Zonallik ta’limoti V. V. Dokuchayev nomi bilan bog‘liq; u tuproqshunoslik fanining asoschisi ham.
Azonallik — relyef, okeandan uzoqlik va okean oqimlari tufayli zonallikning buzilishi yoki o‘zgarishi.
Azonallik misollari: Atakama va Namib qirg‘oq cho‘llari sovuq oqimlar tufayli tropik kengliklarda okean bo‘yida joylashgan; Yevrosiyo ichkarisida okeandan uzoqlik sababli o‘rmonlar o‘rnini dasht va cho‘llar egallaydi; tog‘larda kenglik zonalari o‘rniga balandlik mintaqalari paydo bo‘ladi. Demak, real tabiat har doim zonal va azonal omillarning birgalikdagi natijasidir.
Geotizimlar iyerarxiyasi: geografik qobiq → materiklar va okeanlar → tabiiy geografik o‘lkalar → tabiiy zonalar → landshaftlar
§3. Tabiat zonalari
Zona — iqlimi, tuproqlari, o‘simlik va hayvonot dunyosi o‘xshash katta hudud. Ekvatordan qutbga:
Nam ekvatorial o‘rmonlar — yil bo‘yi issiq va nam, ko‘p yarusli doim yashil o‘rmon, qizil-sariq ferrallit tuproq (Amazoniya, Kongo havzasi). Biomassa eng ko‘p, lekin tuproq yupqa: organik modda tez parchalanib, yomg‘ir bilan yuviladi.
Savannalar — nam yoz va quruq qish, baland o‘tlar va siyrak daraxtlar (baobab, akatsiya), qizil-qo‘ng‘ir tuproq; yirik o‘txo‘rlar (zebra, jirafa) ko‘p.
Tropik cho‘llar — Sahroi Kabir, Namib, Avstraliya markazi; yog‘in juda kam, kunlik amplituda katta, o‘simlik siyrak.
Qattiq bargli doimiy yashil o‘rmon va butazorlar — O‘rta yer dengizi bo‘yi; issiq quruq yoz, iliq nam qish; jigarrang tuproq.
Mo‘tadil cho‘l va chala cho‘llar — O‘rta Osiyo tekisliklari; bo‘z va qo‘ng‘ir tuproqlar, efemerlar, saksovul.
Dashtlar — o‘tloqli, daraxtsiz; eng unumdor qora tuproq; asosan haydalgan.
Keng bargli va aralash o‘rmonlar — qo‘ng‘ir o‘rmon va chimli-podzol tuproqlar.
Arktika cho‘llari — muz va qor, o‘simlik deyarli yo‘q.
Misol
Belgilar: "issiq quruq yoz, iliq nam qish, doim yashil qattiq barglar". Qaysi zona?
Yog‘in qishda, yozda quruq — bu O‘rta yer dengizi tipidagi subtropik iqlim.
Qattiq barglar yozgi qurg‘oqchilikka moslashish belgisi.
Javob: qattiq bargli doimiy yashil o‘rmonlar va butazorlar zonasi.
§4. Balandlik mintaqalanishi
Tog‘larda balandlik oshgan sari harorat pasayadi va namlik o‘zgaradi, shuning uchun tabiat mintaqalari pastdan yuqoriga almashadi — xuddi ekvatordan qutbga yurgandek. Mintaqalar soni tog‘ning balandligiga va joylashgan kengligiga bog‘liq: ekvatorga yaqin baland tog‘da mintaqalar ko‘p, qutbga yaqin past tog‘da kam. Eng pastki mintaqa tog‘ etagidagi kenglik zonasiga mos keladi. O‘zbekiston tog‘larida mintaqalar quyidagicha: cho‘l → adir (efemerlar, lolalar) → tog‘ (archa, yong‘oq, zarang o‘rmonlari) → yaylov (subalp va alp o‘tloqlari) → qor-muzlik mintaqasi.
Misol
Ikki tog‘ bir xil balandlikda (5000 m): biri ekvator yaqinida, ikkinchisi 60° kenglikda. Qaysi birida balandlik mintaqalari ko‘proq?
Ekvator yaqinida etagida issiq nam o‘rmon, yuqoriga qarab barcha zonalar navbat bilan almashadi.
60° kenglikda etagida allaqachon tayga, undan yuqorida faqat tundra va qor-muzlik bor.
Javob: ekvator yaqinidagi tog‘da mintaqalar ko‘proq.
§5. Tabiiy geografik rayonlashtirish
Hududni tabiat xususiyatlari o‘xshash qismlarga bo‘lish rayonlashtirish deyiladi: materik → o‘lka → okrug → rayon. O‘rta Osiyo — Yevrosiyodagi tabiiy geografik o‘lka; O‘zbekiston uning ichida tabiiy geografik okruglarga bo‘linadi. Rayonlashtirish yerdan foydalanish, qishloq xo‘jaligini joylashtirish va tabiatni muhofaza qilishni rejalashtirishda kerak.
§6. Biosferani muhofaza qilish
Inson faoliyati biosferaga kuchli ta’sir qiladi: o‘rmonlar kesiladi, yerlar sho‘rlanadi, turlar yo‘qoladi. Himoya choralari:
Qo‘riqxonalar — tabiat butunlay daxlsiz saqlanadigan hududlar (O‘zbekistonda Chotqol, Zomin, Hisor, Nurota va boshqalar);
Milliy bog‘lar — muhofaza turizm bilan birga olib boriladi;
Qizil kitob — yo‘qolib ketish xavfidagi o‘simlik va hayvon turlari ro‘yxati (O‘zbekistonda qor qoploni, Buxoro bug‘usi, jayron va boshqalar).
Vernadskiy biosferaning inson aqli bilan boshqariladigan yangi bosqichini noosfera deb atagan. Har bir o‘quvchi ham biosferani asrashga hissa qo‘sha oladi: daraxt ekish, suvni tejash, chiqindini saralash, yovvoyi o‘simlik va hayvonlarga zarar yetkazmaslik shular jumlasidan.