Dunyo okeani — Yerni o‘rab olgan yaxlit suv qobig‘i, gidrosferaning asosiy qismi. U Yer iqlimining "issiqlik akkumulyatori": yozda issiqlikni yutib, qishda sekin beradi, oqimlar orqali issiqlikni ekvatordan qutblarga tashiydi. Okean atmosferadagi kislorodning muhim qismini hosil qiladigan mayda suvo‘tlarga boy, baliq, neft va gaz, transport yo‘llari manbai. Imtihonda to‘rt okeanning xususiyatlari, okean tubi relyefi, suvning sho‘rligi va oqimlar so‘raladi; ko‘pincha okeanni tavsifiga qarab topish talab qilinadi.
§1. Dunyo okeani va uning qismlari
Maydoni ≈ 361 mln km² — Yer yuzasining ≈ 71%; o‘rtacha chuqurligi taxminan 3,7 km
Dunyo okeani materiklar bilan to‘rtta okeanga bo‘linadi: Tinch, Atlantika, Hind va Shimoliy Muz okeanlari. Ba’zi tasniflarda Antarktida atrofidagi suvlar alohida Janubiy okean sifatida ajratiladi. Okeanning qismlari:
dengizlar — ichki (O‘rta yer, Qora), chekka (Barens, Yapon), orollararo;
qo‘ltiqlar — okean yoki dengizning quruqlikka kirib borgan qismi (Bengal, Meksika, Fors qo‘ltiqlari);
bo‘g‘ozlar — ikki suv havzasini bog‘laydigan tor suv yo‘li (Gibraltar, Bering, Magellan, Drake).
Shimoliy yarimsharda quruqlik ko‘p, Janubiy yarimsharda esa okean ustunlik qiladi. Barcha okeanlar bir-biri bilan tutashgan, shuning uchun suv, issiqlik va organizmlar ular orasida erkin almashinadi — bu Dunyo okeanining yaxlitligi.
Misol
Yer yuzasining umumiy maydoni taxminan 510 mln km², Dunyo okeani maydoni 361 mln km². Okean yer yuzasining necha foizini egallaydi?
Formula: ulush = okean maydoni / umumiy maydon · 100%.
361 / 510 ≈ 0,708.
0,708 · 100% ≈ 71%. Javob: taxminan 71%, quruqlik — taxminan 29%.
§2. Okean suvining xossalari
Sho‘rlik — 1 kg (taxminan 1 litr) dengiz suvida erigan tuzlar miqdori, promille (‰) bilan o‘lchanadi.
O‘rtacha sho‘rlik ≈ 35‰ (1 litr suvda ≈ 35 g tuz)
Sho‘rlik bug‘lanish va chuchuk suv kelishi (yog‘in, daryolar, muz erishi) nisbatiga bog‘liq:
tropik kengliklarda bug‘lanish katta, yog‘in kam — sho‘rlik eng yuqori;
ekvatorda yog‘in ko‘p — sho‘rlik biroz past;
yirik daryolar quyiladigan va muzlar eriydigan joylarda — past.
Eng sho‘r dengiz — Qizil dengiz (40‰ dan ortiq): issiq, quruq, daryolar quyilmaydi. Boltiq dengizi esa juda chuchukroq. Harorat: okean yuzasida suv ekvatordan qutblarga qarab soviydi; chuqurlik oshgan sari ham pasayadi va katta chuqurliklarda taxminan +2 °C atrofida bo‘ladi. Qutbiy suvlar muz bilan qoplanadi. Suv harakatlari: shamol to‘lqinlari; sunami — suv osti zilzilalari va vulqonlar keltirib chiqaradigan ulkan to‘lqinlar; qalqish (suv ko‘tarilishi va qaytishi) — asosan Oyning tortish kuchi ta’sirida; oqimlar.
Misol
Sho‘rligi 35‰ bo‘lgan 5 litr dengiz suvi bug‘lantirildi. Qancha tuz qoladi?
35‰ — har 1 litrda taxminan 35 g tuz.
5 litrda: 5 · 35 = 175 g.
Javob: taxminan 175 g tuz.
§3. Okean tubi relyefi
Shelf (materik sayozligi) — qirg‘oqdan boshlanadigan, 200 m gacha chuqurlikdagi yassi tub; yorug‘lik va oziq ko‘p, shuning uchun baliqqa boy; neft va gaz konlari ham ko‘p.
Materik yonbag‘ri — shelfdan keyingi tik pasayish, 2–3 km chuqurlikkacha.
Okean tubi (lojasi) — keng tekisliklar va tepaliklar, asosan 4–6 km chuqurlikda.
O‘rta okean tizmalari — plitalar uzoqlashadigan joyda hosil bo‘lgan suv osti tog‘ tizimlari, o‘rtasida rift yoriqlari bor; ba’zi joylarda suvdan chiqib, orol hosil qiladi (Islandiya).
Chuqur novlar — okean plitasi materik ostiga botadigan joylarda; eng chuqur — Tinch okeandagi Mariana novi (taxminan 11 km).
§4. To‘rt okean
Tinch okean — eng katta (taxminan 178 mln km², barcha quruqlikdan katta), eng chuqur va yuzasi eng iliq okean. Chekkalari bo‘ylab vulqonlar va zilzilalar zanjiri — "olov halqasi"; chuqur novlar va orollar ko‘p. Uni birinchi kesib o‘tgan Magellan "Tinch" deb atagan.
Atlantika okeani — kattaligi bo‘yicha ikkinchi (taxminan 92 mln km²). O‘rtasidan S-shaklli O‘rta Atlantika tizmasi o‘tadi. Shelflari keng, bo‘g‘ozlar va ichki dengizlar ko‘p. Eng sho‘r okean. Unda iliq Golfstrim oqimi bor. Eng gavjum dengiz yo‘llari shu okeanda.
Hind okeani — uchinchi (taxminan 76 mln km²), asosan Janubiy yarimsharda. Shimoliy qismida mussonlar esadi va oqimlar yo‘nalishini fasl bo‘yicha o‘zgartiradi. Qizil dengiz va Fors qo‘ltig‘i shu okeanga tegishli; Fors qo‘ltig‘i hududi neftga juda boy.
Shimoliy Muz okeani — eng kichik va eng sayoz; shelf maydonining katta qismini egallaydi. Ko‘p qismi yil bo‘yi muz bilan qoplangan. Tubida Lomonosov, Mendeleyev va Gakkel tizmalari bor. Muz qisqarishi bilan Shimoliy dengiz yo‘lining ahamiyati ortmoqda.
Misol
Tavsif: "Okean tubini bir necha parallel tog‘ tizmalari kesib o‘tadi, oralarida chuqur botiqlar bor; shelflar juda katta maydonni egallaydi; suv yuzasi ko‘p qismda muz bilan qoplangan." Qaysi okean?
Shelflarning juda katta maydoni — sayoz okean belgisi.
Muz qoplami — qutbiy okean.
Parallel tizmalar (Lomonosov, Mendeleyev, Gakkel) ham shu okeanga xos.
Javob: Shimoliy Muz okeani.
§5. Okean oqimlari
Oqimlar — okeandagi katta suv massalarining doimiy harakati. Ular asosan doimiy shamollar (passatlar, g‘arbiy shamollar) ta’sirida hosil bo‘ladi; yo‘nalishiga Yerning aylanishi va materiklar shakli ta’sir qiladi.
Iliq: Golfstrim, Shimoliy Atlantika, Kurosio, Braziliya, Gvineya. Sovuq: Labrador, Kanar, Kaliforniya, Peru (Gumboldt), Bengela, G‘arbiy shamollar oqimi
Iliq oqimlar odatda ekvatordan qutblarga, sovuqlari — qutblardan ekvatorga yo‘naladi.
Iliq oqim qirg‘oqqa iliqlik va namlik keltiradi: Shimoliy Atlantika oqimi tufayli Norvegiya qirg‘og‘idagi portlar va Barens dengizi bo‘yidagi Murmansk porti qishda muzlamaydi, garchi ular Shimoliy qutb doirasidan shimolda joylashgan bo‘lsa ham.
Sovuq oqim havoni pastdan sovutadi, havo ko‘tarilmaydi, yog‘in kam — qirg‘oq cho‘llari hosil bo‘ladi (Atakama — Peru oqimi, Namib — Bengela oqimi).
G‘arbiy shamollar oqimi — Antarktida atrofida aylanuvchi eng kuchli oqim.
Iliq va sovuq oqimlar uchrashgan joylarda suv aralashib, oziq moddalar ko‘tariladi — u yerlarda baliq ko‘p (Nyufaundlend atrofi).
§6. Okean boyliklari va muhofazasi
Biologik: baliq, dengiz mahsulotlari, suvo‘tlar; eng mahsuldor — shelflar va oqimlar uchrashadigan joylar.
Mineral: shelfdagi neft va gaz, okean tubidagi temir-marganes konkretsiyalari, dengiz suvidan osh tuzi olish.
Energetik: qalqish, to‘lqin va shamol energiyasi.
Suvning o‘zi: quruq mamlakatlarda (Fors qo‘ltig‘i davlatlari) dengiz suvini chuchuklashtirish.
Transport: xalqaro yuklarning asosiy qismi dengiz orqali tashiladi.
Muammolar: neft to‘kilishi, plastik chiqindilar, haddan ortiq baliq ovlash, okean suvining isishi. Himoya choralari — xalqaro shartnomalar, baliq ovlashga kvota, dengiz qo‘riqxonalari.
O‘zingizni tekshiring
Eng sho‘r okean qaysi?
Shelf nima va uning chuqurligi qancha?
Namib cho‘lining hosil bo‘lishiga qaysi oqim ta’sir qilgan?
"Olov halqasi" qaysi okean atrofida?
Kurosio qanday oqim?
Mussonlar oqim yo‘nalishini o‘zgartiradigan okean?
Sho‘rligi 35‰ bo‘lgan 2 litr suvda qancha tuz bor?
Eng sho‘r dengiz qaysi?
Ko‘p uchraydigan xatolar
Golfstrimni Tinch okeanga joylashtirish — u Atlantikada.
Peru va Kanar oqimlarini iliq deb hisoblash — ular sovuq.
Eng sho‘r okean bilan eng sho‘r dengizni adashtirish (Atlantika va Qizil dengiz).
Promilleni foiz deb o‘qish: 35‰ — litrga 35 g, 35% emas.
Eng chuqur joy Atlantikada deb o‘ylash — Mariana novi Tinch okeanda.