Tabiiy geografik rayonlashtirish O‘zbekiston hududini tabiati o‘xshash qismlarga — okruglarga bo‘ladi. Okrug — relyefi, geologik tuzilishi, iqlimi, suvlari, tuprog‘i va o‘simliklari bir-biriga yaqin bo‘lgan yaxlit hudud. Rayonlashtirish yerlardan oqilona foydalanish, qishloq xo‘jaligini joylashtirish, qo‘riqxonalar tashkil etish va ekologik muammolarni hal qilish uchun kerak. Har bir okrugni bir xil reja bilan tavsiflash kerak: o‘rni → relyef va qazilmalar → iqlim → suvlar → tuproq va o‘simliklar → xo‘jalik va muammolar. Imtihonda odatda tavsif beriladi va okrugni topish so‘raladi.
§1. Okruglar tizimi
11 ta okrug: Chirchiq-Ohangaron, Farg‘ona, Mirzacho‘l, O‘rta Zarafshon, Qashqadaryo, Surxondaryo, Quyi Zarafshon, Qizilqum, Quyi Amudaryo, Ustyurt, Orol
Okruglar ikki katta guruhga bo‘linadi:
tog‘ va tog‘ oldi okruglari (sharq va janubi-sharqda): Chirchiq-Ohangaron, Farg‘ona, O‘rta Zarafshon, Qashqadaryo, Surxondaryo;
tekislik okruglari (markaz va g‘arbda): Mirzacho‘l, Quyi Zarafshon, Qizilqum, Quyi Amudaryo, Ustyurt, Orol.
Tog‘ va tog‘ oldi okruglarida yog‘in ko‘proq, daryolar boshlanadi, balandlik mintaqalari aniq, aholi zich. Tekislik okruglarida esa cho‘l iqlimi, daryolar faqat tranzit oqadi yoki tugaydi, vohalar daryo bo‘ylarida joylashgan.
Okruglar chegaralari tabiiy chegaralar — tog‘ tizmalari, suvayirg‘ichlar, daryolar, chinklar bo‘ylab o‘tkaziladi, shuning uchun ular viloyatlar (ma’muriy) chegaralariga har doim ham mos kelmaydi. Okrug nomi ko‘pincha uning tabiatini belgilovchi asosiy obyekt — daryo, vodiy, cho‘l yoki plato nomidan olingan. Bu nomlarni xarita bilan solishtirib o‘rganish okruglarni eslab qolishni osonlashtiradi.
§2. Chirchiq-Ohangaron va Farg‘ona okruglari
Chirchiq-Ohangaron — G‘arbiy Tyanshan tizmalari (Chotqol, Qurama, Piskom, Ugom) va ular orasidagi Chirchiq va Ohangaron vodiylari. Tog‘lar g‘arbdan keladigan nam havoni ushlab qoladi — eng ko‘p yog‘inli okruglardan. Boyliklari: Angren ko‘miri, Olmaliq atrofidagi rangli metall rudalari (mis, rux, qo‘rg‘oshin). Chorvoq suv ombori va Chirchiq daryosidagi GESlar. Tabiatni muhofaza qilish: Chotqol qo‘riqxonasi, Ugom-Chotqol milliy bog‘i. Toshkent shahri shu okrugda.
Farg‘ona — har tomondan tog‘lar bilan o‘ralgan yirik tog‘lararo botiq. Chekkalarida adirlar, markazida qumlar (Yozyovon) va sho‘rxoklar. Sirdaryo shu yerda Norin va Qoradaryo qo‘shilishidan hosil bo‘ladi. Tog‘lar sovuq havodan to‘sgani uchun iqlimi nisbatan yumshoq. Vodiyga kirish (Qo‘qon) va chiqishda (Bekobod) tor joylardan o‘tadigan kuchli shamollar esadi. Neft va gaz konlari bor. Katta Farg‘ona kanali, Andijon suv ombori. Aholi juda zich, dehqonchilik intensiv.
Misol
Tavsif: "Okrug tog‘lar bilan o‘ralgan botiqda; markazida qumlar va sho‘rxoklar; yirik daryo shu yerda boshlanadi; kirish va chiqishda kuchli shamollar." Qaysi okrug?
Tog‘lar bilan o‘ralgan botiq — Farg‘ona vodiysi.
Shu yerda boshlanadigan yirik daryo — Sirdaryo (Norin + Qoradaryo).
Kirish-chiqishdagi shamollar — Qo‘qon va Bekobod shamollari.
Javob: Farg‘ona okrugi.
§3. O‘rta Zarafshon, Qashqadaryo va Surxondaryo okruglari
O‘rta Zarafshon — Turkiston va Zarafshon tizmalari orasidagi Zarafshon vodiysi; Samarqand vohasi. Daryo vodiysi keng, yerlari unumdor, qadimdan dehqonchilik markazi. Kattaqo‘rg‘on suv ombori.
Qashqadaryo — Hisor tizmasining g‘arbiy yonbag‘irlari va keng Qarshi cho‘li. Tabiiy gaz konlari (Sho‘rtan, Muborak) — respublikaning asosiy gaz hududlaridan. Qarshi magistral kanali Amudaryo suvini cho‘lga keltiradi; Chimqo‘rg‘on, Talimarjon suv omborlari. Kitob geologik qo‘riqxonasi.
Surxondaryo — Hisor, Boysuntog‘ va Ko‘hitang tog‘lari bilan o‘ralgan, janubga ochiq botiq. Tog‘lar shimoliy sovuq havoni to‘sadi — eng issiq okrug (Termiz atrofi), qishi iliq. Shuning uchun subtropik ekinlar (ingichka tolali paxta, anor, xurmo) o‘sadi. O‘zbekistonning eng baland nuqtasi — Hazrati Sulton cho‘qqisi (4643 m, Hisor tizmasida) shu okrug chegarasida.
Misol
Ustyurtdagi stansiyada yanvarda −8 °C, iyulda +27 °C; Termizda yanvarda +3 °C, iyulda +31 °C (taxminiy qiymatlar). Qaysi okrug iqlimi kontinentalroq?
Ustyurt amplitudasi: 27 − (−8) = 35 °C.
Termiz amplitudasi: 31 − 3 = 28 °C.
Amplitudasi katta joy kontinentalroq.
Javob: Ustyurt — u ochiq platoda, shimoldan kelgan sovuq havoga to‘siq yo‘q.
§4. Mirzacho‘l, Quyi Zarafshon va Qizilqum okruglari
Mirzacho‘l — Sirdaryoning chap qirg‘og‘idagi qadimgi allyuvial tekislik (Mirzacho‘l — "Och dasht"). Grunt suvlari yuza joylashgani uchun sho‘rlanishga moyil. XX asrda keng o‘zlashtirilgan: Janubiy Mirzacho‘l kanali, kollektor-drenaj tarmoqlari. Aydar-Arnasoy ko‘llari yaqinida.
Quyi Zarafshon — Buxoro va Qorako‘l vohalari; Zarafshon suvi shu yerda tugaydi. Amu-Buxoro kanali Amudaryo suvini keltiradi. Gazli gaz koni. Qorako‘l qo‘yi nomi shu vohadan olingan.
Qizilqum — eng katta okrug: qumli cho‘l, barxanlar va qumtepalar, ular orasida qoldiq tog‘lar (Tomditog‘, Bukantog‘ va boshqalar). Qoldiq tog‘larda boy rudalar: Muruntov oltini, Uchquduq urani. Saksovulzorlar, qorako‘lchilik yaylovlari. Yog‘in juda kam, yozi jazirama, qishi sovuq.
Misol
Tavsif: "Qumli cho‘l orasida past qoldiq tog‘lar ko‘tarilgan, ularda oltin va uran qazib olinadi, yaylovlarda qorako‘l qo‘ylari boqiladi." Qaysi okrug?
Qumli cho‘l va qoldiq tog‘lar — Qizilqumga xos.
Oltin (Muruntov) va uran (Uchquduq) — Qizilqum konlari.
Javob: Qizilqum okrugi.
§5. Quyi Amudaryo, Ustyurt va Orol okruglari
Quyi Amudaryo — Amudaryoning quyi oqimi va deltasi: Xorazm va Qoraqalpog‘iston vohalari. Daryo bo‘ylarida to‘qaylar (turang‘il, jiyda, yulg‘un), Baday-to‘qay qo‘riqxonasi. Tuyamo‘yin suv ombori. Sholikorlik va paxtachilik rivojlangan. Grunt suvlari yuza — sho‘rlanish katta muammo.
Ustyurt — Orol va Kaspiy oralig‘idagi baland plato, atrofi tik jarliklar — chinklar bilan chegaralangan. Okeandan eng uzoq va shimoldan ochiq — eng sovuq qish, keskin kontinental iqlim. Shag‘alli, gipsli cho‘l. Gaz konlari bor. Aholi juda siyrak.
Orol — qurib qolgan dengiz tubida hosil bo‘lgan yangi cho‘l — Orolqum: sho‘rxoklar, qumlar, tuz-chang bo‘ronlari ko‘tariladi. Bu okrug — ekologik inqiroz hududi. Qurigan tubda qumni mustahkamlash uchun saksovulzorlar barpo etilmoqda.
§6. Okruglarni taqqoslash kaliti
Eng issiq — Surxondaryo; eng sovuq qish — Ustyurt; eng katta — Qizilqum; eng ko‘p yog‘in — Chirchiq-Ohangaron va tog‘li qismlar; ekologik inqiroz — Orol
Tavsifdagi kalit so‘zlar:
"botiq + shamollar + daryo boshlanadi" — Farg‘ona;
"plato + chinklar + sovuq qish" — Ustyurt;
"delta + to‘qay + sholi" — Quyi Amudaryo;
"qoldiq tog‘lar + oltin + uran" — Qizilqum;
"subtropik ekinlar + eng issiq" — Surxondaryo;
"gaz + Qarshi cho‘li" — Qashqadaryo;
"ko‘mir + rangli metallar + ko‘p yog‘in" — Chirchiq-Ohangaron;
"sho‘rlanish + o‘zlashtirilgan och dasht" — Mirzacho‘l;
"qurigan dengiz tubi + tuz bo‘ronlari" — Orol.
Okrugni aniqlashda bitta belgiga emas, bir nechta belgining mosligiga tayaning.
O‘zingizni tekshiring
Muruntov oltin koni qaysi okrugda?
Eng issiq okrug qaysi?
Baday-to‘qay qo‘riqxonasi qaysi okrugda?
Sho‘rtan gaz koni qaysi okrugda?
"Plato, chinklar, sovuq qish" — qaysi okrug?
O‘zbekistonda nechta tabiiy geografik okrug ajratiladi?
Joyda yanvarda −10 °C, iyulda +26 °C. Yillik amplituda?
O‘zbekistonning eng baland nuqtasi qaysi okrug chegarasida?
Ko‘p uchraydigan xatolar
Eng issiq okrugni Qizilqum deb yozish — eng issiq Surxondaryo.
Ustyurtni qumli cho‘l deb ta’riflash — u shag‘alli-gipsli plato.
Mirzacho‘lni tog‘ okrugi deb hisoblash — u tekislik okrugi.
Quyi Zarafshon va O‘rta Zarafshonni adashtirish: Samarqand — O‘rta, Buxoro — Quyi.
Okrugni bitta belgi bo‘yicha aniqlash — bir nechta belgini birga tekshirish kerak.