Avval o‘rganing: O‘zbekiston iqlimi va suvlari
Aholi geografiyasi aholining soni, o‘sishi, tarkibi, joylashuvi va harakatini o‘rganadi. Bu mavzu iqtisodiy geografiyaning poydevori: mehnat resurslari, shaharlar, sanoat va qishloq xo‘jaligining joylashuvi aynan aholiga bog‘liq. Imtihonda hisob masalalari (tabiiy o‘sish, migratsiya saldosi, zichlik, urbanizatsiya darajasi) va tushunchalarni farqlash talab qilinadi, shuning uchun har bir ko‘rsatkichning ma’nosini va formulasini puxta bilish kerak.
Insoniyat tarixining katta qismida aholi juda sekin o‘sgan: tug‘ilish ham, o‘lim ham yuqori bo‘lgan. XIX asr boshida jahon aholisi taxminan 1 mlrd kishi edi. Tibbiyot, gigiyena va oziq-ovqat ishlab chiqarishning rivojlanishi o‘limni keskin kamaytirdi, tug‘ilish esa uzoq vaqt yuqori bo‘lib qoldi — natijada XX asrda aholi tez o‘sdi. Jahon aholisi 2022 yil noyabrida 8 mlrd kishiga yetdi.
Eng ko‘p aholili davlatlar: Hindiston (2023 yilda Xitoyni ortda qoldirdi), Xitoy, AQSh, Indoneziya, Pokiston. Aholining katta qismi Osiyoda yashaydi.
Aholi o‘sishini tushunish uchun uchta asosiy ko‘rsatkich ishlatiladi:
Tabiiy o‘sish = tug‘ilish − o‘lim; ‰ (promille) — har 1000 kishiga
Mexanik o‘sish (migratsiya saldosi) = kelganlar − ketganlar
Umumiy o‘sish = tabiiy o‘sish + mexanik o‘sish
Koeffitsiyentlar ‰ da beriladi: masalan, tug‘ilish 22‰ — bir yilda har 1000 kishiga 22 ta chaqaloq tug‘ilgan. Tabiiy o‘sish manfiy bo‘lsa, buni depopulyatsiya (aholi kamayishi) deyiladi.
Yil boshida shahar aholisi 12,76 mln, qishloq aholisi 16,24 mln. Har 1000 kishiga: tug‘ilish 20, o‘lim 9, immigratsiya 1, emigratsiya 4. Yil davomida aholi qanchaga o‘zgardi va urbanizatsiya darajasi qancha edi?
Aholining takror barpo bo‘lishi — tug‘ilish, o‘lim va tabiiy o‘sish jarayonlari majmui, ya’ni avlodlarning almashinishi. Ikki asosiy tur ajratiladi:
Bu turlar demografik o‘tish g‘oyasi bilan bog‘liq: jamiyat rivojlangan sari avval o‘lim, keyin tug‘ilish kamayadi va aholi II turdan I turga o‘tadi.
Demografik siyosat — davlatning aholi takror barpo bo‘lishiga ta’sir qilish choralari. Aholi qariyotgan mamlakatlarda tug‘ilish rag‘batlantiriladi (bola puli, ta’til), aholisi tez o‘sayotgan mamlakatlarda esa ilgari tug‘ilishni cheklash siyosati yuritilgan (masalan, Xitoyning "bir oila — bir bola" siyosati, keyinchalik bekor qilingan).
Muhim ko‘rsatkichlardan biri — o‘rtacha umr ko‘rish davomiyligi: rivojlangan mamlakatlarda u yuqori, kambag‘al mamlakatlarda past. Ayollar odatda erkaklardan uzoqroq yashaydi.
Aholi zichligi = aholi soni / maydon (kishi/km²)
Aholi Yer yuzida juda notekis joylashgan. Sharqiy va Janubiy Osiyo, G‘arbiy Yevropa, AQShning shimoli-sharqi — zich hududlar. Cho‘llar, tundra, baland tog‘lar va nam ekvatorial o‘rmonlar siyrak, Antarktidada doimiy aholi yo‘q. Aholining ko‘pchiligi dengizdan uzoq bo‘lmagan pasttekisliklarda va daryo vodiylarida yashaydi.
Joylashuvga ta’sir etuvchi omillar: tabiiy (iqlim, suv, relyef, tuproq), tarixiy (qadimgi dehqonchilik markazlari), iqtisodiy (sanoat, transport, ish o‘rinlari).
Jahon aholisi 8 mlrd, quruqlik maydoni taxminan 149 mln km². O‘rtacha zichlik qancha?
Urbanizatsiya — shahar aholisi ulushining ortishi, shaharlar sonining ko‘payishi va shahar turmush tarzining tarqalishi.
Urbanizatsiya darajasi = shahar aholisi / jami aholi · 100%
Hozir dunyo aholisining yarmidan ko‘pi shaharlarda yashaydi. Eng urbanizatsiyalashgan hududlar — G‘arbiy Yevropa, Shimoliy Amerika, Avstraliya; eng past — Tropik Afrika va Janubiy Osiyoning bir qismi. Rivojlanayotgan mamlakatlarda qishloqdan shaharga ommaviy ko‘chish tufayli "soxta urbanizatsiya" kuzatiladi: shahar o‘sadi, lekin ish o‘rinlari va infratuzilma yetishmaydi.
Migratsiya — aholining doimiy yoki uzoq muddatli yashash joyini o‘zgartirishi. Tashqi migratsiya: emigratsiya — mamlakatdan chiqib ketish, immigratsiya — mamlakatga kirib kelish. Ichki migratsiya — mamlakat ichida (asosan qishloqdan shaharga). Sabablari: iqtisodiy, siyosiy, ekologik, oilaviy. Eng keng tarqalgan tur — mehnat migratsiyasi.
Shaharda 1,2 mln, qishloqlarda 1,8 mln kishi yashaydi. Yil davomida 30 ming kishi qishloqdan shaharga ko‘chdi (boshqa o‘zgarishlar yo‘q). Urbanizatsiya darajasi qanchaga o‘zgardi?
O‘zbekiston aholisi 37 mln dan ortiq — Markaziy Osiyoda eng ko‘p. Aholi yosh, tabiiy o‘sish ijobiy, mehnat resurslari ko‘p; bu ish o‘rinlari yaratish va ta’lim uchun katta vazifa qo‘yadi.