Sanoat — milliy iqtisodiyotning tayanch tarmog‘i: u boshqa tarmoqlarni mashina, energiya, yoqilg‘i, o‘g‘it va materiallar bilan ta’minlaydi, ish o‘rinlari va eksport daromadi yaratadi. Sanoat geografiyasini o‘rganishda asosiy savol: nega korxona aynan shu yerda? Javob — joylashtirish omillarida. Imtihonda tarmoqlar va ularning markazlari, mustaqillik yillarida qurilgan korxonalar va joylashtirish omillari so‘raladi; ko‘pincha korxona va shahar juftligini topish yoki joylashuv sababini tushuntirish talab qilinadi.
§1. Milliy iqtisodiyot tuzilishi
Iqtisodiyot uch sektorga bo‘linadi:
birlamchi — tabiatdan bevosita mahsulot olish: qishloq xo‘jaligi, o‘rmonchilik, baliqchilik, foydali qazilmalarni qazib olish;
ikkilamchi — xomashyoni qayta ishlash: ishlab chiqarish sanoati, energetika, qurilish;
Iqtisodiyot rivojlangan sari birlamchi sektor ulushi kamayadi, ikkilamchi va ayniqsa uchlamchi sektor ulushi ortadi. Sanoat ham qazib oluvchi (konlar) va qayta ishlovchi (zavodlar) tarmoqlarga bo‘linadi; qayta ishlash qancha chuqur bo‘lsa, mahsulot shuncha qimmat — shuning uchun xomashyoni emas, tayyor mahsulotni eksport qilish foydaliroq.
Misol
Mamlakat yalpi ichki mahsulotining shartli tuzilishi: qishloq xo‘jaligi 25 birlik, sanoat va qurilish 35 birlik, xizmatlar 40 birlik. Har bir sektorning ulushini toping.
Javob: 25%, 35%, 40% — xizmatlar ulushi eng katta.
§2. Sanoatni joylashtirish omillari
Xomashyo, yoqilg‘i-energetika, suv, mehnat resurslari, iste’molchi, transport, ekologik omil
Xomashyoga yo‘naltirilgan: tog‘-kon sanoati, metallurgiya, qurilish materiallari, paxta tozalash — xomashyo og‘ir yoki ko‘p, uni tashish qimmat.
Energiyaga: alyuminiy, ferroqotishmalar, ayrim kimyo tarmoqlari — ko‘p elektr talab qiladi.
Suvga: kimyo, metallurgiya, IESlar — sovutish va texnologiya uchun ko‘p suv kerak.
Mehnatga: yengil sanoat (ko‘p ishchi), murakkab mashinasozlik va elektronika (malakali ishchi).
Iste’molchiga: non, sut, ichimliklar, mebel — mahsulot tez buziladi yoki uni tashish qimmat.
Transport: yirik korxonalar temir yo‘l va avtomobil yo‘llari tugunlarida.
Ekologik omil: zararli korxonalar aholi zich joylardan uzoqda qurilishi kerak.
Hududiy shakllar: sanoat markazi (bir nechta korxonali shahar), sanoat tuguni (yaqin markazlar guruhi), erkin iqtisodiy zona (imtiyozli soliq va bojxona tartibi; Navoiy — 2008, Angren, Jizzax va boshqalar), texnoparklar va klasterlar (xomashyo yetishtirishdan tayyor mahsulotgacha bir tizimda).
§3. Yoqilg‘i-energetika majmuasi
Gaz sanoati — yetakchi tarmoq. Konlar: Qashqadaryo (Sho‘rtan, Muborak), Buxoro (Gazli), Ustyurt. Mustaqillik yillarida Sho‘rtan gaz-kimyo majmuasi va Ustyurt gaz-kimyo majmuasi qurildi; ular gazdan polietilen va boshqa mahsulotlar oladi. Qashqadaryoda gazdan suyuq yoqilg‘i olish (GTL) zavodi ishga tushirilgan. Gaz quvurlari orqali eksport qilinadi (Markaziy Osiyo — Xitoy quvuri).
Neft: Farg‘ona vodiysi, Ko‘kdumaloq; neftni qayta ishlash — Farg‘ona va Buxoro (Qorovulbozor) zavodlari.
Ko‘mir: Angren (qo‘ng‘ir ko‘mir), Sharg‘un va Boysun (toshko‘mir).
Elektr energetika: asosiy qismini issiqlik elektr stansiyalari (IES) beradi — Sirdaryo IES (eng yirik), Toshkent, Navoiy, Talimarjon, Angren IESlari; ular asosan gazda ishlaydi. GESlar Chirchiq daryosi kaskadida (Chorvoq) va Sirdaryoda (Farhod) joylashgan. So‘nggi yillarda quyosh va shamol elektr stansiyalari faol qurilmoqda — quyoshli kunlar ko‘pligi bunga qulay.
Misol
Navoiyda azotli o‘g‘it zavodi qurilishiga qaysi omillar sabab bo‘lgan?
Azotli o‘g‘itlar tabiiy gazdan olinadi — yaqinda Gazli va Buxoro gaz konlari bor (xomashyo omili).
Ishlab chiqarishga ko‘p suv kerak — Zarafshon daryosi va Amu-Buxoro kanali (suv omili).
O‘g‘itlarni iste’mol qiluvchi sug‘oriladigan vohalar yaqin (iste’molchi omili).
Javob: asosan xomashyo (gaz) va suv omillari.
§4. Metallurgiya va kimyo sanoati
Rangli metallurgiya: Olmaliq kon-metallurgiya kombinati (mis, rux, qo‘rg‘oshin, molibden, kumush, oltin) — Qurama tog‘lari konlari asosida; Navoiy kon-metallurgiya kombinati — oltin (Muruntov va boshqa Qizilqum konlari); uran ishlab chiqarish keyinchalik alohida korxonaga ajratilgan.
Qora metallurgiya: Bekobod metallurgiya kombinati (po‘lat, prokat); elektr energiyasi va suv mavjudligi muhim omil bo‘lgan.
Kimyo sanoati: azotli o‘g‘itlar — Chirchiq, Navoiy, Farg‘ona; fosforli o‘g‘itlar (ammofos) — Olmaliq; Qo‘ng‘irot soda zavodi (Borsakelmas tuzi asosida); Dehqonobod kaliy o‘g‘itlari zavodi; polietilen — Sho‘rtan va Ustyurt majmualari.
Kimyo sanoati qishloq xo‘jaligi bilan chambarchas bog‘liq: paxta va boshqa ekinlar uchun o‘g‘itlar va himoya vositalari ishlab chiqaradi.
§5. Mashinasozlik, yengil, oziq-ovqat va qurilish sanoati
Avtomobilsozlik — mustaqillik yillarida yaratilgan yangi tarmoq: Asaka (1996 yildan yengil avtomobillar), Pop (dvigatellar), Toshkent; Samarqand — avtobus va yuk mashinalari; Jizzaxda ham avtomobil zavodi bor. Bu tarmoq mehnat resurslari va iste’mol bozori omillariga tayanadi.
Qishloq xo‘jaligi mashinasozligi — Toshkent, Chirchiq; elektrotexnika va maishiy texnika ishlab chiqarish.
Yengil sanoat: paxta tozalash (xomashyo yonida), to‘qimachilik — kalava, gazlama, trikotaj (paxta-to‘qimachilik klasterlari), ipakchilik (Marg‘ilon — qadimiy markaz), gilamdo‘zlik, charm-poyabzal.
Oziq-ovqat: meva-sabzavot konservalari, quritilgan mevalar, yog‘-moy (paxta chigitidan), vino, non va sut mahsulotlari.
Shahar A da yirik non zavodi, shahar B da paxta tozalash zavodi bor. Har biri qaysi omil bo‘yicha joylashgan?
Non tez buziladi va har kuni kerak — u iste’molchiga yaqin quriladi.
Paxta xomashyosi hajmli, tozalashda og‘irligi kamayadi — zavod paxta yetishtiriladigan joyda quriladi.
Javob: A — iste’molchi omili, B — xomashyo omili.
§6. Sanoat va atrof-muhit
Sanoat atrof-muhitga ta’sir qiladi: metallurgiya va kimyo havoni ifloslaydi, konlar yerni buzadi, IESlar issiqxona gazlari chiqaradi. Shuning uchun tozalash inshootlari quriladi, chiqindisiz texnologiyalar joriy etiladi, buzilgan yerlar qayta tiklanadi (rekultivatsiya), qayta tiklanadigan energiyaga o‘tilmoqda. Yangi korxonalarni joylashtirishda ekologik omil tobora muhim bo‘lib bormoqda.
§7. Sanoatning hududiy joylashuvi
Sanoat hududlar bo‘yicha notekis joylashgan va har bir hududning "ixtisosi" bor:
Toshkent va Toshkent viloyati — eng yirik sanoat tuguni: mashinasozlik, kimyo (Chirchiq), rangli metallurgiya (Olmaliq), qora metallurgiya (Bekobod), ko‘mir va sement (Angren, Ohangaron), energetika.
Farg‘ona vodiysi — neftni qayta ishlash, kimyo, avtomobilsozlik (Asaka), yengil sanoat va ipakchilik (Marg‘ilon).
Navoiy va Buxoro — tog‘-kon va oltin sanoati, kimyo, gaz, neftni qayta ishlash.
Qashqadaryo — gaz va gaz-kimyo (Sho‘rtan, Muborak, GTL), kaliy o‘g‘itlari.
Qoraqalpog‘iston — Ustyurt gaz-kimyo majmuasi, Qo‘ng‘irot soda zavodi.
Samarqand — avtobus va yuk mashinalari, oziq-ovqat va yengil sanoat.
Bu taqsimot joylashtirish omillarining yaqqol natijasi: gaz-kimyo — gaz konlari yonida, avtomobilsozlik — mehnat resurslari ko‘p hududlarda.
O‘zingizni tekshiring
Olmaliq KMK nimani ishlab chiqaradi?
Elektrning asosiy qismini qaysi stansiyalar beradi?
Qora metallurgiya markazi?
Mustaqillik yillarida qurilgan korxonaga bitta misol keltiring.
Non zavodi qaysi omil bo‘yicha joylashadi?
Turizm qaysi sektorga kiradi?
Sanoat 42, qishloq xo‘jaligi 18, xizmatlar 60 birlik. Sanoat ulushi?
Navoiy erkin iqtisodiy zonasi qachon tashkil etilgan?
Ko‘p uchraydigan xatolar
Oltin ishlab chiqarishni Olmaliqqa nisbat berish — asosiy oltin ishlab chiqaruvchi Navoiy KMK.
Elektrning asosiy qismini GESlar beradi deb yozish — asosiy qismi IESlarda.
Avtomobilsozlikni sovet davrida tashkil etilgan deb hisoblash — u mustaqillik yillarida yaratilgan.
Qazib oluvchi va qayta ishlovchi sanoatni adashtirish: kon — qazib olish, zavod — qayta ishlash.
Non zavodini xomashyo omiliga bog‘lash — u iste’molchi omiliga yo‘naltirilgan.