Avval o‘rganing: Sanoat geografiyasi
Transport — xo‘jalikning "qon tomirlari": u ishlab chiqaruvchini iste’molchi bilan, hududlarni bir-biri bilan va mamlakatni jahon bozori bilan bog‘laydi. Xizmat ko‘rsatish sohasi (savdo, moliya, aloqa, ta’lim, sog‘liqni saqlash, turizm) esa zamonaviy iqtisodiyotning eng tez o‘sayotgan qismi. Imtihonda transport turlarining afzallik va kamchiliklari, O‘zbekistonning muhim transport inshootlari, turizm obyektlari va yuk aylanmasini hisoblash savollari ko‘p.
Asosiy ko‘rsatkichlar:
Yuk aylanmasi (t·km) = yuk (t) × masofa (km); yo‘lovchi aylanmasi — yo‘lovchi-kilometr
Transport turlarini taqqoslash:
Transport tuguni — bir necha transport turi va yo‘nalishlari kesishgan joy (Toshkent — mamlakatning eng yirik transport tuguni).
Dengizga chiqish yo‘li yo‘qligi (ikki tomonlama kontinental o‘rin) sababli O‘zbekiston uchun temir yo‘l, avtomobil va quvur transporti hamda tranzit yo‘laklari hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Temir yo‘l:
2011 yildan — "Afrosiyob" tezyurar poyezdi Toshkent — Samarqand yo‘nalishida; keyinchalik Qarshi va Buxorogacha uzaytirildi
2016 yil — Angren — Pop temir yo‘li va Qamchiq dovonidagi tunnel (taxminan 19 km, Markaziy Osiyodagi eng uzun temir yo‘l tunneli): Farg‘ona vodiysi respublikaning qolgan qismi bilan qo‘shni davlat hududidan o‘tmasdan bog‘landi
Avtomobil transporti — ichki yuk va yo‘lovchi tashishning eng katta qismi; xalqaro avtomagistrallar mamlakatni qo‘shnilar bilan bog‘laydi.
Quvur transporti — gazni respublika ichida taqsimlash va eksport; Markaziy Osiyo — Xitoy gaz quvuri (2009 yildan) Turkmaniston, O‘zbekiston va Qozog‘iston hududidan o‘tadi.
Havo transporti — Toshkent xalqaro aeroporti, Samarqand, Buxoro, Urganch, Termiz, Farg‘ona aeroportlari; Navoiy — xalqaro yuk (kargo) aviatsiya markazi.
Shahar transporti — Toshkent metropoliteni (1977 yildan, Markaziy Osiyoda birinchi), yangi yer usti halqa liniyasi.
Istiqbolli tranzit yo‘laklari: Xitoy — Qirg‘iziston — O‘zbekiston temir yo‘li loyihasi, Trans-Afg‘on yo‘lagi (O‘zbekiston — Afg‘oniston — Pokiston portlari), Kaspiy orqali Kavkaz va Yevropaga chiqish.
Xizmat ko‘rsatish (uchlamchi sektor) — savdo, aloqa va axborot texnologiyalari, bank va sug‘urta, ta’lim, sog‘liqni saqlash, maishiy xizmat, turizm. Rivojlangan mamlakatlarda u YaIM va bandlikning asosiy qismini beradi; O‘zbekistonda ham uning ulushi ortib bormoqda.
Turizm — O‘zbekiston uchun istiqbolli tarmoq:
Eksport tarkibi: tabiiy gaz, oltin, mis va boshqa rangli metallar, paxta tolasi va kalava (ip), to‘qimachilik mahsulotlari, meva-sabzavot, mineral o‘g‘itlar, avtomobillar.
Import tarkibi: mashina va uskunalar, transport vositalari, kimyo mahsulotlari, dori-darmon, oziq-ovqat.
Asosiy savdo hamkorlari: Xitoy, Rossiya, Qozog‘iston, Turkiya, Koreya Respublikasi.
Tendensiya: xomashyo (paxta tolasi) o‘rniga tayyor mahsulot (kalava, gazlama, kiyim) eksportini ko‘paytirish — bu qo‘shimcha qiymat va ish o‘rinlarini yaratadi.
"Temir yo‘l bilan 2 mln tonna yuk o‘rtacha 450 km masofaga tashildi. Yuk aylanmasini toping."
"Tezyurar poyezd 340 km masofani 2 soatda bosib o‘tdi, oddiy poyezd esa 4 soat 15 daqiqada. Tezyurar poyezdning o‘rtacha tezligi va vaqt tejami qancha?"
O‘zbekiston dengizga chiqmasa ham, uning eksport va importining katta qismi oxir-oqibat dengiz yo‘llari orqali o‘tadi. Shuning uchun imtihonda jahon transportining "tayanch nuqtalari" — kanallar, bo‘g‘ozlar va yirik portlar ham so‘raladi.
Dengiz transporti jahon savdosidagi yuklarning taxminan 80 % ini (hajm bo‘yicha) tashiydi. Uning rivojlanishida konteynerlashtirish katta rol o‘ynadi: yuk standart o‘lchamli konteynerlarda kemadan poyezdga, poyezddan avtomobilga qayta yuklanmasdan o‘tkaziladi. Bu multimodal (aralash) tashish deb ataladi va O‘zbekiston uchun ham muhim: konteyner temir yo‘l orqali Xitoy, Eron yoki Boltiqbo‘yi portlariga yetib, so‘ng kemaga o‘tadi.
Eng muhim xalqaro kanallar:
Muhim bo‘g‘ozlar: Malakka (Hind va Tinch okeanlari orasidagi eng gavjum yo‘l), Hormuz (Fors ko‘rfazidan neft chiqariladigan yo‘l), Gibraltar (Atlantika — O‘rta yer dengizi), Bosfor va Dardanell (Qora dengiz — O‘rta yer dengizi), La-Mansh (Pas-de-Kale bilan birga).
Yirik portlar: konteyner aylanmasi bo‘yicha dunyoda Shanxay birinchi, Singapur ham yetakchilar qatorida; Yevropaning eng yirik porti — Rotterdam (Niderlandiya).
Qoida: kanal yoki bo‘g‘oz qaysi ikki suv havzasini tutashtirishini aniq bilish — imtihondagi eng ko‘p uchraydigan savol
O‘rtacha tashish masofasi = yuk aylanmasi (t·km) : tashilgan yuk (t)
"Avtomobil transportida bir yilda 50 mln t yuk tashilib, yuk aylanmasi 2,5 mlrd t·km bo‘ldi; temir yo‘lda 20 mln t yuk, 9 mlrd t·km (shartli ma’lumot). Har bir transport turida o‘rtacha tashish masofasini toping."