Avval o‘rganing: Kelasi zamon
Modal fe’llar harakatga so‘zlovchining munosabatini bildiradi: imkoniyat, majburiyat, ruxsat, taqiq, istak. Nemis tilida oltita modal fe’l bor (können, müssen, dürfen, sollen, wollen, mögen) va ular kundalik nutqning eng ko‘p ishlatiladigan so‘zlaridan. Modal fe’l gapda ikkinchi o‘rinda turadi, asosiy fe’l esa infinitivda gap oxiriga o‘tadi — bu "ramka" tuzilishi nemis gapining asosiy xususiyatlaridan biri. O‘zbek tilida bu ma’nolar "-a olmoq", "kerak", "mumkin", "-moqchi" kabi vositalar bilan beriladi; nemis tilida esa har bir ma’no uchun alohida fe’l bor va ularning nozik farqlari imtihonda tez-tez tekshiriladi.
können — qila olmoq, imkoniyat, qobiliyat, ruxsat: Ich kann schwimmen.
müssen — majbur bo‘lmoq (ichki yoki tashqi zarurat): Ich muss arbeiten.
dürfen — ruxsat bor; inkorda — taqiq: Hier darf man nicht rauchen.
sollen — boshqaning talabi, maslahat, burch: Der Arzt sagt, ich soll mehr schlafen.
wollen — qat’iy xohish, niyat: Ich will Arzt werden.
mögen — yoqtirmoq; möchten — xohlardim (muloyim istak): Ich möchte einen Kaffee.
mögen ko‘pincha mustaqil fe’l sifatida ot bilan keladi: Ich mag Schokolade., Magst du Fußball? möchten esa aslida mögen ning Konjunktiv II shakli, lekin u alohida fe’l kabi ishlatiladi.
Modal fe’llarda ich va er shakllari bir xil va qo‘shimchasiz; birlikda ko‘pincha unli o‘zgaradi (sollen dan tashqari):
können: ich kann · du kannst · er kann · wir können · ihr könnt · sie können
müssen: ich muss · du musst · er muss · wir müssen · ihr müsst · sie müssen
dürfen: ich darf · du darfst · er darf · wir dürfen · ihr dürft · sie dürfen
sollen: ich soll · du sollst · er soll · wir sollen · ihr sollt · sie sollen
wollen: ich will · du willst · er will · wir wollen · ihr wollt · sie wollen
möchten: ich möchte · du möchtest · er möchte · wir möchten · ihr möchtet · sie möchten
Ko‘plik shakllari (wir, sie) infinitivga teng va umlautni saqlaydi: wir können, wir müssen, wir dürfen. Shuning uchun ich va er shakllarini alohida yodlang — ular tuslanish jadvalining eng ko‘p xato qilinadigan qismi.
Mein Bruder ___ (können) sehr gut Gitarre ___ (spielen).
Darak gap: Ich muss heute lange arbeiten.
So‘roq gap: Kannst du mir helfen?, Wann musst du gehen?
Ergash gap (modal oxirida): …, weil ich heute lange arbeiten muss.
Ajraladigan fe’l infinitivda birga: Ich muss morgen früh aufstehen.
Asosiy fe’l kontekstdan aniq bo‘lsa tushib qolishi mumkin: Ich kann Deutsch. (gapira olaman), Ich muss nach Hause. (borishim kerak), Das darf man nicht. (bunday qilish mumkin emas).
Modal fe’ldan keyin infinitiv zu siz keladi — bu versuchen, vergessen, anfangen kabi oddiy fe’llardan farqi: Ich kann schwimmen., lekin Ich versuche zu schwimmen.
nicht müssen = shart emas (nicht brauchen zu); nicht dürfen = mumkin emas, taqiqlangan.
nicht müssen o‘rniga nicht brauchen + zu ham ishlatiladi: Du brauchst nicht zu kommen.
To‘g‘ri modalni tanlang: Im Krankenhaus ___ man nicht laut sprechen. Aber am Wochenende ___ ich nicht arbeiten — ich habe frei.
Modal fe’llar o‘tgan zamonda odatda Präteritumda ishlatiladi (umlaut tushadi, -te qo‘shiladi):
konnte · musste · durfte · sollte · wollte · mochte (möchten ning o‘tgan zamoni — wollte)
Ich konnte gestern nicht kommen, weil ich arbeiten musste.
Präteritumda ich va er shakllari yana bir xil: ich konnte — er konnte.
Perfektda "ikki infinitiv" bo‘ladi: Ich habe nicht kommen können. Bu shakl yozma va kamroq ishlatiladi. Asosiy fe’lsiz esa Partizip II: Ich habe das nicht gewollt.
Ikki gapni weil bilan bog‘lang, Präteritumda: Ich kann nicht kommen. Ich muss arbeiten.
Modal fe’llarning Konjunktiv II shakllari kundalik nutqda juda ko‘p ishlatiladi:
könnte — muloyim iltimos: Könnten Sie mir bitte helfen?
sollte — maslahat: Du solltest mehr lernen.
müsste — "kerak edi", kutilgan holat: Der Bus müsste gleich kommen.
dürfte — ehtimol: Er dürfte schon zu Hause sein.
Ular Präteritum shakllaridan umlaut bilan farq qiladi: konnte (qila oldi) — könnte (qila olardi), musste — müsste, durfte — dürfte. sollte va wollte da shakllar bir xil, ma’no kontekstdan aniqlanadi. Rasmiy xat va elektron pochtada bu shakllar muloyimlik belgisi: Könnten Sie mir bitte mitteilen, wann der Kurs beginnt? — Können Sie… dan ko‘ra yumshoqroq. Imtihonning yozma qismida bunday iboralar uslub uchun qo‘shimcha ball beradi.