Avval o‘rganing: Shart gaplar
O‘zlashtirma gap (indirekte Rede) birovning so‘zini aynan emas, mazmunini yetkazadi: Er sagt: „Ich bin müde.“ → Er sagt, dass er müde ist. Nemis tilida o‘zlashtirmaning ikki uslubi bor: og‘zaki nutqda oddiy zamonlar (Indikativ), rasmiy matn va yangiliklarda esa Konjunktiv I — u gapiruvchi aytgan fikrdan masofa saqlashni bildiradi. Bu mavzu ergash gaplar, so‘z tartibi, olmoshlar va Konjunktiv II bilan bog‘liq, shuning uchun u B1–B2 darajadagi imtihonlarda, ayniqsa o‘qish va yozish bo‘limlarida, tez-tez uchraydi.
Ko‘chirma gap (direkte Rede) so‘zlarni aynan beradi va nemis qo‘shtirnog‘i „…“ ichida yoziladi, undan oldin ikki nuqta qo‘yiladi: Anna sagt: „Ich komme morgen.“ O‘zlashtirmada qo‘shtirnoq yo‘qoladi, gap esa ergash gapga aylanadi.
dass bilan: tuslangan fe’l ergash gap oxirida — Anna sagt, dass sie morgen kommt.
dass siz: oddiy tartib, fe’l ikkinchi o‘rinda — Anna sagt, sie kommt morgen.
O‘zlashtirmani kiritadigan fe’llar: sagen, erzählen, berichten, erklären, behaupten, meinen, antworten, fragen, wissen wollen. Ular qaysi zamonda bo‘lishidan qat’i nazar (sagt, sagte, hat gesagt), o‘zlashtirmaning o‘zi bir xil qoida bo‘yicha tuziladi. Ergash gap oldidan doim vergul qo‘yiladi.
O‘zlashtirmada gapni boshqa shaxs aytayotgani uchun shaxs va egalik olmoshlari mantiqqa ko‘ra o‘zgaradi:
Anna sagt: „Ich habe mein Handy verloren.“ → Anna sagt, dass sie ihr Handy verloren hat.
Mein Freund sagt zu mir: „Ich helfe dir.“ → Mein Freund sagt, dass er mir hilft.
Olmoshni tanlashda o‘zingizga savol bering: kim gapiryapti va kim haqida? Aytilgan gapni qayta hikoya qilayotgan odam nuqtai nazaridan qarang.
Agar o‘zlashtirma boshqa vaqtda yoki joyda aytilayotgan bo‘lsa, vaqt va joy so‘zlari ham o‘zgaradi: heute → an diesem Tag, morgen → am nächsten Tag, gestern → am Tag davor, hier → dort, jetzt → damals. Agar o‘sha kunning o‘zida qayta aytilsa, ular o‘zgarmaydi.
Karim sagte gestern: „Ich besuche morgen meine Eltern.“ gapini bugun dass bilan o‘zlashtiring.
O‘zlashtirilgan savol oxirida so‘roq belgisi qo‘yilmaydi, nuqta qo‘yiladi: Er fragt, wie spät es ist.
Muloyim savollar ham shu tuzilishga ega: Können Sie mir sagen, wo der Bahnhof ist?, Wissen Sie, ob der Zug pünktlich ist?
Der Lehrer fragt: „Habt ihr die Hausaufgaben gemacht?“ (o‘quvchi qayta aytmoqda)
Infinitiv o‘zagi + Konjunktiv qo‘shimchalari (-e, -est, -e, -en, -et, -en). Eng ko‘p ishlatiladigan shakl — 3-shaxs birlik, chunki unda Konjunktiv I Indikativdan aniq farq qiladi:
er habe · er sei · er werde · er könne · er müsse · er komme · er gehe · er wisse
sein: ich sei · du seist · er sei · wir seien · ihr seiet · sie seien
haben: ich habe · du habest · er habe · wir haben · sie haben
Kuchli fe’llarda o‘zak o‘zgarmaydi: er fährt (Indikativ) → er fahre, er liest → er lese, er nimmt → er nehme.
Agar Konjunktiv I Indikativ bilan bir xil chiqsa (ich habe, wir haben, sie kommen), Konjunktiv II ishlatiladi: Sie sagen, sie hätten keine Zeit. Konjunktiv II ham noaniq bo‘lsa — würde + infinitiv: Sie sagen, sie würden morgen kommen.
Konjunktiv I aniq bo‘lsa → Konjunktiv I · Indikativga o‘xshasa → Konjunktiv II · u ham o‘xshasa → würde + infinitiv
Hozirgi: Er sagt, er sei krank.
O‘tgan (har qanday o‘tgan zamon o‘rniga): habe/sei + Partizip II — Er sagt, er habe den Brief geschrieben., Sie sagt, sie sei nach Berlin gefahren.
Kelasi: werde + infinitiv — Der Minister erklärte, er werde zurücktreten.
Konjunktiv I da faqat uch vaqt pog‘onasi bor: hozirgi, o‘tgan, kelasi. Ko‘chirmadagi Präteritum, Perfekt va Plusquamperfekt — barchasi bitta shaklga aylanadi: „Ich war krank.“, „Ich bin krank gewesen.“ → Er sagt, er sei krank gewesen.
Diqqat: o‘zlashtirmada zamonlar "siljimaydi" (ingliz tilidan farqli ravishda), shakl ko‘chirmadagi zamonga qarab tanlanadi, kirituvchi fe’lning zamoniga qarab emas: Er sagte, er sei müde. (o‘sha paytda charchagan).
Gazeta uchun Konjunktiv I bilan yozing: Der Trainer sagte: „Wir haben gut gespielt und werden morgen wieder gewinnen.“
Og‘zaki: Er hat gesagt, dass er keine Zeit hat.
Yangilik, rasmiy: Der Sprecher sagte, die Regierung plane neue Gesetze.
Og‘zaki nutqda Konjunktiv I deyarli ishlatilmaydi — u faqat yozma, rasmiy uslubga xos. Gazeta matnida Konjunktiv I ko‘rsangiz, bu muallifning emas, boshqa shaxsning fikri ekanini bildiradi: jurnalist ma’lumotni yetkazadi, lekin uning to‘g‘riligiga kafolat bermaydi. Imtihonda o‘qish topshiriqlarida bu farq "kim shunday deydi?" savoliga javob topishga yordam beradi. Yozma ishda esa bir matn ichida uslubni aralashtirmang.