Avval o‘rganing: Hozirgi zamon
Nemis gapida so‘z tartibi qat’iy: fe’lning o‘rni gap turini belgilaydi. Darak gapda tuslangan fe’l ikkinchi o‘rinda, ha/yo‘q savolda va buyruqda birinchi, ergash gapda esa eng oxirida turadi. Murakkab fe’l shakllari (Perfekt, modal fe’l, ajraladigan fe’l, Passiv) gapni "ramka" ichiga oladi. O‘zbek tilida fe’l deyarli doim oxirda bo‘lgani uchun o‘zbek o‘quvchisi ko‘pincha nemis darak gapida ham fe’lni oxirga qo‘yib yuboradi. Bu mavzuni o‘zlashtirmasdan to‘g‘ri yozish, gapirish va hatto tinglab tushunish mumkin emas: imtihondagi grammatik topshiriqlarning katta qismi aynan so‘z tartibini tekshiradi.
Gapni "o‘rinlar"ga bo‘lib ko‘raylik. Birinchi o‘rinda istalgan bo‘lak — ega, vaqt, joy, to‘ldiruvchi — turishi mumkin, lekin tuslangan fe’l doim ikkinchi:
Ich fahre morgen nach Taschkent.
Morgen fahre ich nach Taschkent.
Nach Taschkent fahre ich morgen.
"O‘rin" — bu bitta so‘z emas, bitta gap bo‘lagi: Am nächsten Montag (uch so‘z) ham bitta o‘rin. Ega fe’ldan oldin turmasa, u darhol fe’ldan keyin keladi (inversiya). Birinchi o‘ringa odatda ta’kidlanadigan yoki oldingi gap bilan bog‘lovchi so‘z chiqariladi.
0-o‘rindagi bog‘lovchilar tartibni o‘zgartirmaydi, ular hech qaysi o‘rinni egallamaydi: und, aber, oder, denn, sondern (eslab qolish: ADUSO):
Ich bleibe zu Hause, denn ich bin krank.
Er wohnt in Berlin, aber er arbeitet in Potsdam.
Ikki qismli fe’lda tuslangan qism 2-o‘rinda, ikkinchi qism oxirida turadi va ular orasidagi barcha bo‘laklarni "ramka" ichiga oladi:
Perfekt: Ich habe gestern einen Film gesehen.
Modal: Wir müssen heute die Hausaufgaben machen.
Ajraladigan fe’l: Der Zug kommt um 8 Uhr an.
Futur I: Ich werde nächstes Jahr in Deutschland studieren.
Passiv: Das Haus wird nächstes Jahr gebaut.
Ramka nima uchun kerak? Nemis tinglovchisi gapning asosiy ma’nosini (qaysi harakat) oxirida eshitadi: Ich habe ... gekauft / gesehen / vergessen. Shuning uchun gap oxirigacha diqqat bilan tinglash kerak. Uch fe’lli shakllarda ham faqat bitta fe’l 2-o‘rinda, qolganlari oxirida: Ich habe gestern nicht kommen können.
Ramka ichidagi bo‘laklar (o‘rta maydon, Mittelfeld) ham ma’lum tartibda keladi.
Holatlar uchun odatiy tartib: vaqt — sabab — tarz — joy (TeKaMoLo: temporal, kausal, modal, lokal):
Ich fahre morgen wegen der Arbeit mit dem Zug nach Berlin.
To‘ldiruvchilar uchun:
Olmoshlar otlardan oldin; ikki ot: Dativ → Akkusativ; ikki olmosh: Akkusativ → Dativ.
nicht ning o‘rni: butun gapni inkor qilsa — oxirida, lekin ramkaning ikkinchi qismidan oldin: Ich komme heute nicht., Ich habe das Buch nicht gelesen. Bitta bo‘lakni inkor qilsa — o‘sha bo‘lak oldida: Ich fahre nicht nach Berlin, sondern nach Hamburg.
Savol so‘zi bo‘lsa: W + fe’l + ega; bo‘lmasa: fe’l + ega.
Ramka bu yerda ham saqlanadi: ajraladigan old qo‘shimcha, Partizip II va infinitiv oxirida qoladi: Wann stehst du morgen auf?
Ergashtiruvchi bog‘lovchilar: dass, weil, ob, wenn, als, obwohl, damit, bevor, nachdem, während, bis, seit, da; bundan tashqari so‘roq so‘zlari (bilvosita savolda) va nisbiy olmoshlar. Ergash gapda tuslangan fe’l eng oxirida turadi:
Ich weiß, dass er heute kommt.
Ich lerne Deutsch, weil ich in Deutschland studieren möchte.
Er sagt, dass er den Film schon gesehen hat.
Ajraladigan fe’l qo‘shilib yoziladi: …, weil der Zug spät ankommt.
Bilvosita savol: Kannst du mir sagen, wo der Bahnhof ist? Nisbiy gap: Das ist der Mann, der neben mir wohnt.
Ergash gap birinchi kelsa, u bosh gapning 1-o‘rnini egallaydi — bosh gap fe’l bilan boshlanadi:
Weil ich krank bin, bleibe ich zu Hause. (✗ …, ich bleibe…)
Ergash gap har doim vergul bilan ajratiladi.
Ich kann nicht kommen. Ich muss arbeiten. → weil bilan bitta gap.
gestern / ich / ins Kino / gehen — Perfektda, gestern bilan boshlang.
To‘g‘ri savolni bilvositaga aylantiring: Wo wohnt Anna? → Weißt du, ...?
weil (ergashtiruvchi, fe’l oxirda): …, weil ich müde bin.
denn (0-o‘rin, V2): …, denn ich bin müde.
deshalb (ravish, 1-o‘rinni egallaydi, fe’l keyin): Ich bin müde, deshalb gehe ich ins Bett.
trotzdem, dann, danach, außerdem, sonst, darum, deswegen ham ravish — ulardan keyin fe’l keladi: Es regnet, trotzdem gehen wir spazieren. Shunday qilib, bog‘lovchilarni uch guruhga bo‘lish kerak: 0-o‘rin (ADUSO), ravishlar (fe’l darhol keyin) va ergashtiruvchilar (fe’l oxirda).