Ergash gapli qo‘shma gaplar

Ergash gapli qo‘shma gapda qismlar teng emas: ergash gap bosh gapdagi biror bo‘lakni izohlaydi, uning o‘rnida keladi yoki butun bosh gapga sabab, shart, maqsad kabi munosabat bilan bog‘lanadi. Bosh gap grammatik va ma’no jihatdan nisbatan mustaqil, ergash gap esa unga tobe: uni bosh gapsiz tushunib bo‘lmaydi. Bu qo‘shma gapning eng boy va eng ko‘p uchraydigan turi; ilmiy va rasmiy matnlarda sabab-natija, shart, maqsad aynan shu gaplar bilan ifodalanadi. Imtihonda ergash gap turini aniqlash, uni sodda gap bilan almashtirish (ma’nodoshlik) va vergulni to‘g‘ri qo‘yish so‘raladi.

§1. Tuzilishi va bog‘lovchi vositalar

Ergash gap bosh gapga quyidagi vositalar orqali bog‘lanadi:

• ergashtiruvchi bog‘lovchilar: chunki, agar, garchi, go‘yo, -ki, toki, shuning uchun, negaki;
• kesimdagi shakllar: -sa (shart), -sa ham yoki -gan bo‘lsa ham (to‘siqsiz), -gani uchun (sabab), -gach (payt);
• nisbiy so‘zlar juftligi: kim...o‘sha, nima...shu, qancha...shuncha, qayerda...o‘sha yerda, qachon...o‘shanda;
• yuklamalar: -mi (Keldimi, xabar ber).

Ergash gap bosh gapdan oldin ham, keyin ham kelishi mumkin; orasiga odatda vergul qo‘yiladi. Tahlilni doim bosh gapni topishdan boshlang: u ergash gapsiz ham mazmunan tugal bo‘ladi.

-ki bosh gapdagi so‘zga qo‘shib yoziladi va ergash gap undan keyin keladi; chunki, toki esa ergash gapning boshida turadi.
Bosh gapdagi shu, shunday, shuncha, o‘sha kabi ko‘rsatish so‘zlari ko‘pincha ergash gap izohlaydigan bo‘lakni ko‘rsatib turadi: Shuni bilingki, ... (shuni — to‘ldiruvchi, ergash gap uni ochib beradi).

§2. Ega, kesim, to‘ldiruvchi va aniqlovchi ergash gaplar

Ergash gap bosh gapdagi qaysi bo‘lakni izohlasa, shu nom bilan ataladi:

• Ega ergash gap: Kim mehnat qilsa, o‘sha rohat ko‘radi. (bosh gapdagi o‘sha — ega, ergash gap uni izohlaydi)
• Kesim ergash gap: Bizning maqsadimiz shuki, yurtimiz gullab-yashnasin. (shu — kesim)
• To‘ldiruvchi ergash gap: Shuni bilingki, vaqt qaytmaydi. Nima eksang, shuni o‘rasan.
• Aniqlovchi ergash gap: Shunday kitob o‘qidimki, uni hech qachon unutmayman. (shunday — aniqlovchi)

Misol

Kim kitobni ko‘p o‘qisa, u bilimli bo‘ladi gapidagi ergash gap turini aniqlang.

1. Bosh gap: u bilimli bo‘ladi; ergash gap: Kim kitobni ko‘p o‘qisa.
2. Bosh gapdagi u — kim bilimli bo‘ladi? so‘rog‘iga javob beradi, ya’ni ega.
3. Ergash gap aynan shu u ni izohlaydi: «kitob ko‘p o‘qigan kishi».
4. Javob: ega ergash gap.

§3. Hol ergash gaplar

Hol ergash gaplar bosh gapdagi harakatning qanday sharoitda bajarilishini bildiradi:

• Payt: Quyosh botgach, salqin tushdi. Qachon kelsang, o‘shanda gaplashamiz.
• O‘rin: Qayerda gul bo‘lsa, o‘sha yerda bulbul bor.
• Sabab: Kelolmadim, chunki kasal edim. Taqqoslang: Kasal bo‘lganim uchun kelolmadim — bu sodda gap!
• Maqsad: Yaxshi o‘qi, toki ota-onang xursand bo‘lsin.
• Shart: Agar yomg‘ir yog‘sa, sayrga chiqmaymiz.
• To‘siqsiz: Garchi charchagan bo‘lsa ham, ishni tugatdi. Qancha urinmasin, eshik ochilmadi.
• Natija: Shunday qattiq yomg‘ir yog‘diki, ko‘chalar suvga to‘ldi.
• O‘xshatish: U shunday gapirardiki, go‘yo hamma narsani biladi.
• Miqdor-daraja: Qancha ko‘p o‘qisang, shuncha ko‘p bilasan.

Sabab va maqsad ergash gaplarini ham adashtirmang: sabab ergash gap bosh gapdagi voqeadan oldin bo‘lgan holatni (chunki kasal edim), maqsad ergash gap esa keyin erishilishi kerak bo‘lgan natijani (toki ota-onang xursand bo‘lsin) bildiradi. Maqsad ergash gapning kesimi odatda buyruq-istak maylida bo‘ladi.

Misol

Garchi kun sovuq bo‘lsa ham, bolalar hovlida o‘ynashardi gapidagi ergash gap turini aniqlang.

1. Bosh gap: bolalar hovlida o‘ynashardi.
2. Ergash gap garchi ... bo‘lsa ham vositasi bilan bog‘langan.
3. U bosh gapdagi harakatga to‘sqinlik qilishi mumkin bo‘lgan, lekin to‘sqinlik qilmagan holatni bildiradi.
4. Javob: to‘siqsiz ergash gap; vergul ergash gapdan keyin qo‘yiladi.

§4. Sodda gap bilan ma’nodoshlik

Ko‘p ergash gaplarni sodda gapga aylantirish mumkin (sifatdosh, ravishdosh, harakat nomi orqali):

• Quyosh botgach, salqin tushdi → Quyosh botgandan keyin salqin tushdi;
• Kelolmadim, chunki kasal edim → Kasalligim sababli kelolmadim;
• Kim mehnat qilsa, o‘sha rohat ko‘radi → Mehnat qilgan rohat ko‘radi.

-gach, -sa kabi shakllar ham kesim vazifasini bajarishi mumkin, lekin bunda ergash qismning o‘z egasi bo‘lishi muhim.

Misol

U uyga kelgach, darhol dars tayyorlashga o‘tirdi gapi sodda gapmi yoki qo‘shma?

1. kelgach — ravishdosh shakli, ikkala harakatning bajaruvchisi bitta — u.
2. Ergash qismning alohida egasi yo‘q, demak, uyga kelgach — payt holi.
3. Agar egalar har xil bo‘lsa (Otam kelgach, biz ovqatlandik), payt ergash gapli qo‘shma gap bo‘ladi.
4. Javob: sodda gap.

§5. Ergash gapli qo‘shma gapda tinish belgilari

• Ergash gap bosh gapdan oldin kelsa, undan keyin vergul: Agar vaqting bo‘lsa, yordam ber.
• Ergash gap chunki, toki, negaki bilan bosh gapdan keyin kelsa, bog‘lovchidan oldin vergul: Kelmadim, chunki kasal edim.
• -ki dan keyin vergul: Shuni unutmangki, bilim — kuch.
• Bitta bosh gapga bir nechta ergash gap bog‘lansa, har biri vergul bilan ajratiladi: Qachon bahor kelsa, qachon daraxtlar gullasa, dalaga chiqamiz.

Misol

Agar ertaga havo ochiq bo‘lsa biz toqqa chiqamiz chunki bu sayohatni uzoq kutgan edik gapiga tinish belgilarini qo‘ying.

1. Shart ergash gap Agar ... bo‘lsa bosh gapdan oldin keldi — undan keyin vergul.
2. Bosh gap: biz toqqa chiqamiz.
3. Sabab ergash gap chunki bilan bosh gapdan keyin keldi — chunki dan oldin vergul.
4. Javob: Agar ertaga havo ochiq bo‘lsa, biz toqqa chiqamiz, chunki bu sayohatni uzoq kutgan edik.

O‘zingizni tekshiring

1. Agar vaqting bo‘lsa, menga yordam ber gapida qaysi ergash gap bor?

2. Shuni unutmangki, bilim kuchdir gapida qaysi ergash gap bor?

3. Qancha ko‘p ishlasang, shuncha ko‘p topasan gapida qaysi ergash gap bor?

4. Kim yaxshi o‘qisa, u grant oladi gapida qaysi ergash gap bor?

5. Kelolmadim, chunki yomg‘ir yog‘di gapini sodda gapga aylantiring.

6. Shunday sovuq bo‘ldiki, daryo muzlab qoldi gapida qaysi ergash gap bor?

7. Qayerda suv bo‘lsa, o‘sha yerda hayot bor gapida qaysi ergash gap bor?

8. Yaxshi o‘qi, toki ustozing xursand bo‘lsin gapida qaysi ergash gap bor?

Ko‘p uchraydigan xatolar

• -ki dan keyin vergulni tushirib qoldirish.
• Shart (-sa) va to‘siqsiz (-sa ham) ergash gapni adashtirish.
• Bitta egali ravishdoshli gapni qo‘shma gap deb hisoblash.
• Nisbiy so‘zli ega ergash gapni to‘ldiruvchi ergash gap bilan aralashtirish: bosh gapdagi nisbiy so‘z vazifasiga qarang.
• chunki dan oldin vergulni qo‘ymaslik.
• Sabab holli sodda gapni (kasal bo‘lganim uchun) sabab ergash gap deb belgilash.