Boshqa birovning nutqini yozuvda ikki yo‘l bilan berish mumkin: aynan (ko‘chirma gap) yoki mazmunan (o‘zlashtirma gap). Imtihonda ko‘chirma gapdagi tinish belgilarini to‘g‘ri qo‘yish va ko‘chirmani o‘zlashtirmaga aylantirish topshiriqlari tez-tez uchraydi. Har ikkisida ham asosiy narsa — muallif gapi bilan ko‘chirma chegarasini aniq ko‘rish.
§1. Ko‘chirma gap va muallif gapi
Ko‘chirma gap — boshqa shaxsning so‘zi hech qanday o‘zgarishsiz, uning nomidan beriladi. Muallif gapi esa kim, qanday, kimga aytganini bildiradi: dedi, so‘radi, javob berdi, xitob qildi, pichirladi.
Ko‘chirma gap har doim qo‘shtirnoqqa olinadi va bosh harf bilan boshlanadi.
Ko‘chirma darak, so‘roq yoki undov gap bo‘lishi mumkin — belgisi o‘zida, ya’ni qo‘shtirnoq ichida qoladi.
§2. Ko‘chirma gapda tinish belgilari
Ko‘chirmaning muallif gapiga nisbatan o‘rni uchta:
1. Muallif gapi oldin keladi — undan keyin ikki nuqta, ko‘chirma qo‘shtirnoqda bosh harf bilan:
Ustoz dedi: «Ertaga test bo‘ladi.»
Ukam so‘radi: «Qachon qaytasiz?»
2. Ko‘chirma oldin keladi — qo‘shtirnoqdan keyin vergul va tire (darak gapda); so‘roq yoki undov bo‘lsa, ularning belgisi qo‘shtirnoq ichida, keyin faqat tire; muallif gapi kichik harf bilan:
«Ertaga test bo‘ladi», — dedi ustoz.
«Qachon qaytasiz?» — so‘radi ukam.
«Qanday go‘zal!» — xitob qildi u.
3. Muallif gapi ko‘chirma ichida — ko‘chirma ikkiga bo‘linadi:
Ko‘chirmaning birinchi qismi gapning o‘rtasida uzilsa: «Men, — dedi u, — ertaga kelaman.» (vergul + tire, tire + kichik harf)
Birinchi qism tugal gap bo‘lsa: «Men tayyorman, — dedi u. — Qachon boshlaymiz?» (muallif gapidan keyin nuqta va tire, ikkinchi qism bosh harf bilan)
Ko‘chirma ikki tomonda, muallif gapi o‘rtada va muallif gapida ikki fe’l bo‘lsa (biri birinchi, biri ikkinchi qismga tegishli), muallif gapidan keyin ikki nuqta va tire qo‘yiladi: «Bu kitob meniki, — dedi Anvar va qo‘shib qo‘ydi: — Lekin senga beraman.» Bunday murakkab holatlar kamroq so‘raladi.
Misol
Sen bugun nega kechikding so‘radi o‘qituvchi — tinish belgilarini qo‘ying.
Ko‘chirma qismi — Sen bugun nega kechikding; muallif gapi — so‘radi o‘qituvchi.
Ko‘chirma oldin keladi va so‘roq gap → so‘roq belgisi qo‘shtirnoq ichida.
So‘roq belgisidan keyin vergul qo‘yilmaydi, faqat tire.
Javob: «Sen bugun nega kechikding?» — so‘radi o‘qituvchi.
§3. Dialog
Ikki yoki undan ortiq shaxs nutqi dialog shaklida berilsa:
Har bir replika yangi satrdan, tire bilan boshlanadi, qo‘shtirnoq qo‘yilmaydi.
Muallif so‘zlari replikadan keyin vergul va tire bilan ajratiladi.
Namuna:
— Qayerga ketyapsan? — so‘radi Jasur.
— Kutubxonaga, — dedi Aziz. — Yurasanmi?
Bu yerda «- » belgisi faqat ro‘yxat ko‘rinishi uchun; haqiqiy dialogda satr tire (—) bilan boshlanadi.
§4. O‘zlashtirma gap
O‘zlashtirma gap — o‘zganing so‘zi mazmunan, so‘zlovchi (muallif) nomidan beriladi. Qo‘shtirnoq, undalma, undov so‘zlar tushib qoladi; shaxs muallif nuqtai nazaridan o‘zgaradi. Asosiy vositalar:
-ganligini / -ishini / -ajagini + aytdi, so‘radi: «Men ertaga kelaman», — dedi Anvar. → Anvar ertaga kelishini aytdi.
deb yordamida: Anvar ertaga kelaman deb aytdi. (bu oraliq shakl — deb bilan bog‘langan ko‘chirma ham deb qaraladi; shaxs o‘zgarmaydi).
So‘roq gap → -mi yuklamasi yoki so‘roq olmoshi bilan: «Uyga qachon qaytasan?» — so‘radi onam. → Onam uyga qachon qaytishimni so‘radi.
Buyruq gap → -ishni / -sin deb: «Kitobni olib kel», — dedi akam. → Akam kitobni olib kelishimni aytdi.
Ko‘chirmadagi 1- va 2-shaxs olmosh va qo‘shimchalarini muallif nuqtai nazaridan almashtiring.
Kesimni harakat nomi yoki sifatdosh shakliga keltiring (-ish, -gan, -ajak) + tushum kelishigi.
Undalma, undov so‘z va kirish so‘zlarni tushiring yoki mazmunini muallif gapiga o‘tkazing.
Qo‘shtirnoq va tirelarni olib tashlang.
§6. Ichki nutq, deb bilan bog‘langan ko‘chirma va maqol
Ko‘chirma faqat ovoz chiqarib aytilgan so‘z emas. Qahramonning o‘ylagani (ichki nutq), xat yoki e’londagi matn, maqol va hikmatli so‘zlar ham ko‘chirma sifatida beriladi.
Ichki nutq — muallif gapida o‘yladi, ko‘nglidan o‘tkazdi, dilida dedi kabi fe’llar keladi; tinish belgilari oddiy ko‘chirmadagidek: «Ertaga albatta boraman», — deb o‘yladi u.
`deb` bilan bog‘langan ko‘chirma — ko‘chirma gap tarkibiga kirib ketadi: ikki nuqta ham, tire ham qo‘yilmaydi: U «Hozir kelaman» deb chiqib ketdi.
Maqol, hikmat, nom gap ichida keltirilsa, faqat qo‘shtirnoqqa olinadi, atrofida tire va ikki nuqta bo‘lmaydi: Xalqimizda «Bilagi zo‘r birni yiqar, bilimi zo‘r mingni yiqar» degan maqol bor.
deb, degan orqali gapga qo‘shilgan ko‘chirmada ikki nuqta va tire qo‘yilmaydi — faqat qo‘shtirnoq.
Nima uchun bunday? Ikki nuqta va tire muallif gapi bilan ko‘chirmani ajratish uchun kerak. deb, degan esa ularni grammatik jihatdan bog‘laydi: ko‘chirma gapning bir bo‘lagiga aylanadi (masalan, degan maqol birikmasida aniqlovchi vazifasida).
Misol
«Sen kitobni o‘qib bo‘ldingmi?» — so‘radi Aziz mendan. gapini o‘zlashtirmaga aylantiring.
Gapiruvchi — Aziz, tinglovchi — men; ko‘chirmadagi sen endi muallifning o‘zi → 1-shaxs.
Ko‘chirma — -mi yuklamali so‘roq gap; o‘zlashtirmada -mi o‘rniga ijobiy va inkor shakl juftlanadi: o‘qib bo‘lgan-bo‘lmaganimni.
Kesim sifatdosh shakliga o‘tib, tushum kelishigini oladi (-ni), muallif gapidagi so‘radi saqlanadi.
So‘roq belgisi, qo‘shtirnoq va tire tushadi; gap oxirida nuqta.
Javob: Aziz mendan kitobni o‘qib bo‘lgan-bo‘lmaganimni so‘radi.