Maktab dasturi· 30 daqiqa· 20 ta savol
Avval o‘rganing: Qo‘shma gaplar: bog‘langan va bog‘lovchisiz
Tinish belgilari yozma nutqda ohang, to‘xtam va mantiqiy bo‘linishni ko‘rsatadi. Imtihonda odatda «qaysi gapda tinish belgisi to‘g‘ri qo‘yilgan?» yoki «nuqtalar o‘rniga qaysi belgi qo‘yiladi?» shaklidagi topshiriqlar beriladi. Qoidani yodlashdan ko‘ra gapning tuzilishini ko‘rish muhim: avval gap bo‘laklarini, keyin qo‘shma gap qismlarini aniqlang — belgi o‘zi kelib chiqadi.
So‘roq va undov birga kelsa, avval so‘roq qo‘yiladi: Nahotki shunday bo‘lsa?!
Uyushiq bo‘laklar. Bog‘lovchisiz bog‘langan uyushiq bo‘laklar vergul bilan ajratiladi: Bozordan olma, nok, uzum oldik.
Undalma gapning boshida, o‘rtasida, oxirida vergul bilan ajratiladi: Do‘stim, kel. Senga, do‘stim, ishonaman. Undalma his bilan aytilsa — undov: Ona yurtim! Seni sevaman.
Kirish so‘z va birikmalar (albatta, shubhasiz, menimcha, afsuski, birinchidan, xullas, aytishlaricha) vergul bilan ajratiladi: Afsuski, u kelmadi. U, albatta, keladi.
Sinov: so‘zni olib tashlang. Gap mazmuni va tuzilishi saqlansa — kirish so‘z, vergul kerak.
Ajratilgan bo‘laklar — izohlovchi va aniqlovchi kengaytirilib ajratilsa, vergul yoki tire bilan ajratiladi: Akam, tajribali shifokor, bizga yordam berdi.
Undov so‘zlar ajratiladi: Voy, qanday chiroyli! Ha, men tayyorman.
Bolalar ... albatta ... bayramga ... keladi — qaysi joyga vergul kerak?
Umumlashtiruvchi so‘z uyushiq bo‘laklar bilan kelsa:
Umumlashtiruvchi so‘z oldin → ikki nuqta: Bog‘da turli gullar ochilgan: atirgul, lola, chinnigul.
Umumlashtiruvchi so‘z keyin → tire: Atirgul, lola, chinnigul — hammasi ochilgan.
O‘rtada kelsa → oldin ikki nuqta, keyin tire: Bog‘da hamma gullar: atirgul, lola, chinnigul — ochilgan.
Ega va kesim orasidagi tire. Ega va ot kesim bosh kelishikda bo‘lib, bog‘lama bo‘lmasa, tire qo‘yiladi: Toshkent — poytaxt. Kitob — bilim manbai.
Bog‘langan qo‘shma gap. Qismlar orasida bog‘lovchidan oldin vergul: Quyosh chiqdi, lekin havo sovuq edi. Qismlar umumiy ikkinchi darajali bo‘lakka ega bo‘lsa va va bilan bog‘lansa, vergul qo‘yilmaydi: Ertalab qor yog‘di va yo‘llar oqardi.
Ergash gapli qo‘shma gap. Ergash gap bosh gapdan vergul bilan ajratiladi: Kim mehnat qilsa, u rohat ko‘radi. Shunisi aniqki, u haq edi. Yomg‘ir yog‘ganligi uchun sayohat qoldirildi — bu sodda gap (sabab hol), vergul kerak emas.
Bog‘lovchisiz qo‘shma gap — eng ko‘p tekshiriladigan joy:
Ikkinchi qism birinchisining sababini, izohini ochsa → ikki nuqta: Men kecha kelolmadim: kasal edim.
Ikkinchi qism natija, xulosa, keskin zidlik yoki tez almashinuv bo‘lsa → tire: Yoz keldi — hamma dalaga chiqdi.
Qismlar sanash, bir vaqtdagi voqealar bo‘lsa → vergul: Qor yog‘di, shamol esdi.
Qismlar ichida vergul bo‘lsa, ular orasida → nuqtali vergul.
Daraxtlar barg to‘kdi ... kuz keldi — qanday belgi?
Agar tartib teskari bo‘lsa — Kuz keldi — daraxtlar barg to‘kdi (natija), tire qo‘yiladi.
Ravishdosh oboroti (-ib, -gach, -guncha, -a/-y shakllari bilan kengaygan bo‘lak) ko‘pincha ajratilgan hol bo‘lib, vergul bilan ajratiladi: Uyga kelib, darsimni tayyorladim. Qo‘ng‘iroq chalingach, o‘quvchilar sinfga kirdi. Bunday gap sodda gap hisoblanadi, chunki ravishdosh kesim emas; vergul esa oborotning chegarasini ko‘rsatadi.
Ravishdosh oboroti ajratiladi: Uyga kelib, darsimni tayyorladim.; ko‘makchi fe’lli kesim ajratilmaydi: Kitobni o‘qib chiqdim.
Bir gapda bir necha belgi kerak bo‘lsa, belgilarni bitta-bittalab, ichkaridan tashqariga emas, gap tuzilishidan kelib chiqib qo‘ying: avval kesimlarni toping (sodda yoki qo‘shma gap?), so‘ng qismlar chegarasidagi belgini, keyin undalma, kirish so‘z, uyushiq va ajratilgan bo‘laklarni belgilang. Oxirida gap oxiridagi belgini ohangga qarab tanlang.
Do‘stlar ... menimcha ... eng muhimi bitta ... ilm ... kuch. — tinish belgilarini qo‘ying.
Darsni tugatib ... o‘qituvchi bizga uyga vazifa berdi — vergul kerakmi?