Fe’l: nisbat, zamon, mayl

Fe’l — ish-harakat va holatni bildiradigan, eng boy shakllar tizimiga ega so‘z turkumi: nima qildi?, nima qilyapti?, nima qiladi? so‘roqlariga javob beradi. Fe’l gapning markazi: kesim vazifasini ko‘pincha aynan u bajaradi, gapdagi boshqa bo‘laklar esa unga bog‘lanadi. Bitta fe’l o‘zakidan o‘nlab shakl yasash mumkin: yoz-dir-il-ma-di-mi?. Imtihonda nisbat, vazifa shakllari, mayl va zamonlarni aniqlash, fe’lni boshqa turkumlardan farqlash so‘raladi. Fe’lni puxta bilish gap bo‘laklari va qo‘shma gaplarni tahlil qilish uchun ham zarur.

§1. Fe’lning ma’no guruhlari, o‘timliligi va yasalishi

Ma’nosiga ko‘ra fe’llar ikki katta guruhga bo‘linadi:

• harakat fe’llari: yurmoq, yozmoq, qurmoq, yugurmoq;
• holat fe’llari: uxlamoq, o‘tirmoq, sevinmoq, qizarmoq.

O‘timliligiga ko‘ra:

• O‘timli fe’l tushum kelishigidagi so‘zni boshqaradi: xat yozdi, kitobni o‘qidi, uyni qurdi.
• O‘timsiz fe’l tushumdagi to‘ldiruvchini olmaydi: uxladi, kuldi, keldi.

O‘timsiz fe’l orttirma nisbat orqali o‘timliga aylanadi: kul → kuldir (uni kuldirdi), o‘tir → o‘tqaz.
Fe’l yasovchi qo‘shimchalar: -la (ishla, tuzla), -lan (gullan), -lash (yaxshilash), -a (yasha, sana), -ay (kuchay, ko‘pay), -(a)r (ko‘kar, eskir), -sira (suvsira).
Tuzilishiga ko‘ra fe’llar: sodda (yozmoq), qo‘shma (sotib olmoq, yordam bermoq, qabul qilmoq), juft (aytib-aytib, borib-kelmoq), takroriy ().

§2. Fe’l nisbatlari

Nisbat harakat bilan uning bajaruvchisi o‘rtasidagi munosabatni ko‘rsatadi.

• Aniq — maxsus qo‘shimchasi yo‘q, bajaruvchi ega bo‘ladi: Anvar xat yozdi.
• O‘zlik (-n, -l, -in, -il) — harakat bajaruvchining o‘ziga qaytadi: yuvindi, kiyindi, tarandi.
• Majhul (-l, -il, -n, -in) — bajaruvchi noma’lum, harakat obyekt tomonidan beriladi: xat yozildi, uy qurildi.
• Birgalik (-sh, -ish) — harakatni bir necha kishi birga bajaradi: kelishdi, yordamlashdi.
• Orttirma (-dir, -tir, -t, -giz, -kiz, -ir, -ar, -iz) — harakatni boshqa birov bajartiradi: yozdirdi, o‘qitdi, yurgizdi, ichirdi.

O‘zlik va majhul qo‘shimchalari bir xil ko‘rinishi mumkin; farqi ma’noda: yuvindi (o‘zini yuvdi) — yuvildi (uni kimdir yuvdi).

Bir fe’lda ikki nisbat ham bo‘lishi mumkin: yoz-dir-il-di (orttirma + majhul). Bunday holda nisbat qo‘shimchalari o‘zakka eng yaqin turadi, ulardan keyin bo‘lishsizlik, zamon va shaxs qo‘shimchalari keladi.

Misol

Kitob nashr qilindi gapidagi fe’l nisbatini aniqlang.

1. Kesim: nashr qilindi; bajaruvchi aytilmagan.
2. Harakat obyekt (kitob) tomonidan berilgan: kitob o‘zi nashr qilmagan.
3. qil + -in — majhul nisbat qo‘shimchasi.
4. Javob: majhul nisbat.

§3. Fe’lning vazifa shakllari

Vazifa shakllari fe’lni boshqa turkumlarga xos vazifada qo‘llash imkonini beradi.

• Sifatdosh — harakatni narsaning belgisi sifatida ko‘rsatadi: -gan (o‘qigan), -yotgan (o‘qiyotgan), -(a)r (oqar suv), -(a)digan (o‘qiydigan), -mas (tinmas). Gapda ko‘pincha aniqlovchi: o‘qigan kitobim.
• Ravishdosh — harakatni boshqa harakatning belgisi sifatida ko‘rsatadi: -(i)b (o‘qib), -(a)/-y (kula-kula), -gach (kelgach), -guncha (kelguncha), -gani (). Gapda ko‘pincha hol.

Misol

Darsni tugatgach, kutubxonaga o‘qigan kitoblarimni topshirgani bordim gapidagi fe’l shakllarini aniqlang.

1. tugatgach — -gach qo‘shimchali ravishdosh, qachon bordim? so‘rog‘iga javob beradi.
2. o‘qigan — -gan qo‘shimchali sifatdosh, qanday kitoblarimni? — aniqlovchi.
3. topshirgani — -gani qo‘shimchali ravishdosh, maqsadni bildiradi.
4. bordim — xabar mayli, o‘tgan zamon, 1-shaxs birlik; gapning kesimi.
5. Javob: ikki ravishdosh, bitta sifatdosh va kesim vazifasidagi tuslangan fe’l.

§4. Mayllar

Mayl harakatning voqelikka munosabatini, ya’ni so‘zlovchining harakatga qanday qarashini ko‘rsatadi.

• Buyruq-istak mayli: o‘qi, o‘qing, o‘qisin, o‘qiylik, o‘qiyin. Buyruq, iltimos, istak bildiradi.
• Xabar mayli — harakat haqiqatda bo‘lgan, bo‘layotgan yoki bo‘ladi; zamonlar bilan keladi: o‘qidi, o‘qiyapti, o‘qiydi.
• Shart mayli -sa: o‘qisa, kelsang; -sa edi istakni bildiradi: Kelsa edi.
• Maqsad mayli -moqchi: o‘qimoqchi — niyatni bildiradi.

Bo‘lishsizlik -ma qo‘shimchasi bilan beriladi va istalgan maylda qatnashadi: o‘qima, o‘qimadi, o‘qimasa.

Misol

Kitobni oxirigacha o‘qib chiqing gapidagi kesimni tahlil qiling.

1. Kesim: o‘qib chiqing — ikki qismdan iborat.
2. o‘qib — -(i)b qo‘shimchali ravishdosh, asosiy ma’noni beradi.
3. chiqing — ko‘makchi fe’l, harakatning oxirigacha bajarilishini (tugallikni) bildiradi.
4. -ing — buyruq-istak mayli, 2-shaxs, hurmat yoki ko‘plik shakli.
5. Javob: ko‘makchi fe’lli kesim, buyruq-istak maylida.

§5. Zamonlar va shaxs-son qo‘shimchalari

-di bilan aytilgan o‘tgan zamon — so‘zlovchi guvoh bo‘lgan harakat: U keldi. -ibdi — boshqadan eshitilgan yoki keyin bilingan: U kelibdi.
-a/-y shakli (o‘qiyman) ham hozirgi, ham kelasi zamonni bildiradi, shuning uchun u hozirgi-kelasi zamon deb ham ataladi: Har kuni o‘qiyman, Ertaga o‘qiyman.
Tuslovchi qo‘shimchalar fe’lni ega bilan shaxs va sonda moslashtiradi:

• 1-sh.: -man / -miz (o‘qiyman, o‘qiymiz) yoki -m / -k (o‘qidim, o‘qidik);
• 2-sh.: -san / -siz (o‘qiysan, o‘qiysiz) yoki -ng / -ngiz (o‘qiding, o‘qidingiz);
• 3-sh.: -di yoki qo‘shimchasiz (o‘qiydi, o‘qidi).

Misol

Ertaga do‘stim kelar gapidagi fe’lning zamoni va ma’nosini aniqlang.

1. Fe’l: kelar, qo‘shimcha -ar.
2. Payt holi ertaga — kelajakni ko‘rsatadi.
3. -ar aniq emas, taxminiy harakatni bildiradi.
4. Javob: kelasi zamon, gumon ma’nosida.

§6. Fe’lning gapdagi vazifasi

• Tuslangan fe’l — kesim: Bolalar o‘ynayapti.
• Sifatdosh — aniqlovchi (yozilgan xat), otlashsa ega (O‘qiganlar keldi).
• Ravishdosh — hol: Kulib gapirdi.
• Harakat nomi — ega yoki to‘ldiruvchi: O‘qish — baxt, Yozishni yaxshi ko‘raman.

Ba’zan kesim ikki fe’ldan tuziladi: o‘qib chiqdi, kela boshladi — bunda ikkalasi birgalikda bitta gap bo‘lagi hisoblanadi, ularni ajratib tahlil qilish xato.
Fe’lni boshqa turkumlardan farqlash uchun so‘roq va qo‘shimchaga qarang: o‘qish (harakat nomi, fe’l) va o‘qituvchi (ot) bir o‘zakdan, lekin turli turkumda.

O‘zingizni tekshiring

1. Kiyindi fe’li qaysi nisbatda?

2. Uy qurildi gapida fe’l qaysi nisbatda?

3. Kelgach qaysi vazifa shakli?

4. O‘qigan kitob birikmasidagi o‘qigan qaysi shakl?

5. Kelmoq o‘timli yoki o‘timsiz fe’lmi?

6. U kelibdi gapidagi fe’l qanday ma’noni beradi?

7. Yozdirdi qaysi nisbatda?

8. O‘qimoqchi qaysi maylda?

Ko‘p uchraydigan xatolar

• O‘zlik va majhul nisbatni qo‘shimchaga qarab ajratish: ular ma’noga qarab farqlanadi (yuvindi — yuvildi).
• Sifatdoshni sifat turkumi deb belgilash: o‘qigan — fe’lning vazifa shakli.
• Ravishdosh va harakat nomini adashtirish: o‘qib — ravishdosh, o‘qish — harakat nomi.
• -di va -ibdi farqini e’tiborsiz qoldirish.
• -ar li shaklni doim sifatdosh deb bilish: oqar suv — sifatdosh, do‘stim kelar — kesim, gumon ma’nosidagi kelasi zamon.