Ravish

Ravish — ish-harakatning belgisini, ya’ni u qanday, qachon, qayerda, nima sababdan, nima maqsadda va qay darajada bajarilishini bildiradigan mustaqil so‘z turkumi. Ravish odatda o‘zgarmaydi: ot kabi kelishik, egalik, ko‘plik qo‘shimchalarini olmaydi. Gapda u deyarli doim hol vazifasida keladi va fe’lga bog‘lanadi. Imtihonda ravishni sifat, ot va ravishdoshdan farqlash, uning ma’no turini aniqlash, yasama ravishlarni tanish so‘raladi. Ravish nutqqa aniqlik beradi: keldi deyish bilan kecha kechqurun shoshib keldi deyish orasidagi farq aynan ravishlar orqali yuzaga chiqadi.

§1. Ravishning ma’no turlari

Ravishlar qanday belgini bildirishiga va qaysi so‘roqqa javob berishiga ko‘ra olti turga bo‘linadi:

• Holat (tarz) ravishlari — qanday? qay tarzda?: asta, tez, sekin, piyoda, birdan, to‘satdan, zo‘rg‘a, yayov.
• Payt ravishlari — qachon?: kecha, bugun, ertaga, hozir, endi, doim, hamisha, ilgari, kechqurun, ertalab.
• O‘rin ravishlari — qayerda? qayerga?: yuqori, quyi, ichkari, tashqari, olg‘a, oldinda, uzoqda, yaqinda.
• Miqdor-daraja ravishlari — qancha? qay darajada?: ko‘p, oz, sal, juda, g‘oyat, nihoyatda, biroz, ancha.
• Sabab ravishlari — nega? nima sababdan?: noiloj, chorasiz, bekorga, nochor.
• Maqsad ravishlari — nima maqsadda?: ataylab, atayin, jo‘rttaga, qasddan.

Ravishning turini aniqlashda so‘roqni doim fe’ldan bering, aks holda xato natija chiqishi mumkin.
Miqdor-daraja ravishlari faqat fe’lga emas, sifat va boshqa ravishga ham bog‘lanadi: juda chiroyli, juda erta. Bunda ham ular belgining darajasini bildiradi.

Misol

U ataylab kech keldi gapidagi ravishlarni aniqlang.

1. ataylab — nima maqsadda keldi? so‘rog‘iga javob beradi → maqsad ravishi.
2. kech — qachon keldi? so‘rog‘iga javob beradi → payt ravishi.
3. Ikkalasi ham keldi fe’liga bog‘langan — hol vazifasida.
4. Javob: maqsad va payt ravishlari.

§2. Ravishlarning yasalishi

Ravishlar boshqa turkumlardan qo‘shimchalar yordamida yasaladi:

• -cha: o‘zbekcha, yangicha, eskicha — tarz ma’nosi (o‘zbekcha gapirdi);
• -larcha: do‘stlarcha, bolalarcha, qahramonlarcha — o‘xshatish ma’nosi;
• -ona: do‘stona, mardona, ustalona;
• -an: tasodifan, majburan, qisman (arabcha o‘zlashmalardan);
• -lab: ertalab, oylab, yillab;
• -dek/-day: bolalardek, toshdek — o‘xshatish ma’nosida;
• kelishik shaklining qotib qolishi: kechasi, ichkarida, ertaga, birga, birdan. Bunda qo‘shimcha endi kelishik vazifasini bajarmaydi, so‘z bilan yaxlit ravishga aylangan.

Tuzilishiga ko‘ra ravishlar to‘rt xil:

• sodda: tez, endi, ataylab;
• qo‘shma: har doim, har zamon, bir yo‘la, hech qachon — ajratib yoziladi;
• juft: erta-indin, asta-sekin, ilgari-keyin — chiziqcha bilan;
• takroriy: asta-asta, tez-tez, oz-oz — chiziqcha bilan.

Misol

Mehmonlarni do‘stona kutib oldik va o‘zbekcha palov tortdik gapidagi yasama so‘zlarni turkumi bo‘yicha aniqlang.

1. do‘stona — qanday kutib oldik? so‘rog‘iga javob beradi, -ona bilan yasalgan → holat ravishi.
2. o‘zbekcha — bu yerda qanday palov? so‘rog‘iga javob beradi va otga bog‘langan → sifat vazifasida.
3. Demak, bir xil qo‘shimchali so‘z gapdagi bog‘lanishiga qarab turli turkumda keladi.
4. Javob: do‘stona — ravish, o‘zbekcha palov dagi o‘zbekcha — sifat.

§3. Ravishning darajalari

Belgi bildiruvchi ba’zi ravishlar, xuddi sifat kabi, daraja oladi:

• qiyosiy daraja -roq bilan: Bugun ertaroq keldim;
• orttirma daraja eng, juda, g‘oyat so‘zlari bilan: eng tez yugurdi, juda sekin gapirdi.

Daraja oladigan ravishlar asosan holat va payt ravishlaridir; maqsad va sabab ravishlari daraja olmaydi: ✗ ataylabroq. Darajali ravishni sifatdan farqlashda ham bog‘lanishga qarang: tezroq yur — ravish (fe’lga), tezroq poyezd — sifat (otga).

§4. Ravish va boshqa turkumlarni farqlash

Bir so‘z gapdagi vazifasiga ko‘ra turli turkumda kelishi mumkin:

Asosiy mezon: ravish fe’lga bog‘lanadi va harakatning belgisini bildiradi; sifat otga bog‘lanadi va narsaning belgisini bildiradi.
Ravishni yana ikki narsa bilan adashtirmaslik kerak:

• Ravishdosh — fe’l shakli (kulib, o‘qigach, yugurib): u ham hol bo‘ladi, lekin fe’l o‘zagi va fe’l qo‘shimchasiga ega, nisbat va bo‘lishsizlik shaklini oladi: kulmasdan.
• O‘rin-payt kelishigidagi ot (hovlida, maktabda, kuzda): u ham hol bo‘lishi mumkin, lekin ot kelishik bilan turlanadi: hovli, hovliga, hovlidan.

§5. Ravishning gapdagi vazifasi

• Hol (asosiy vazifa): Biz ertaga jo‘naymiz (payt holi), U sekin gapirdi (holat holi), Bolalar tashqarida o‘ynaydi (o‘rin holi), U ataylab kechikdi (maqsad holi).
• Ba’zan kesim: Majlis ertaga. — payt ravishi kesim vazifasida.
• Sifat bilan kelib, uning darajasini ko‘rsatadi: juda chiroyli gul — juda sifatga bog‘langan.

Sifat-aniqlovchi bilan adashtirmang: ertangi kun dagi ertangi — sifat (-gi qo‘shimchasi bilan yasalgan, otga bog‘langan).

Misol

Bolalar hovlida qiyqirib o‘ynashardi gapida ravish bormi?

1. hovlida — ot + o‘rin-payt kelishigi, qayerda? so‘rog‘iga javob beradi, lekin turlanadi → ravish emas.
2. qiyqirib — -(i)b qo‘shimchali ravishdosh, fe’l shakli → ravish emas.
3. Har ikkalasi hol vazifasida, ammo boshqa turkumlar bilan ifodalangan.
4. Javob: bu gapda ravish yo‘q.

§6. Ravishlarning imlosi

• Qo‘shma ravishlar ajratib yoziladi: har doim, har zamon, bir yo‘la, hech qachon.
• Ba’zi ravishlar qo‘shilib yoziladi, chunki yaxlit so‘zga aylangan: birdan, birga, hamisha, allaqachon, ertalab.
• Juft va takroriy ravishlar chiziqcha bilan: asta-sekin, tez-tez, ora-sira.
• -larcha, -ona qo‘shimchalari so‘zga qo‘shib yoziladi: qahramonlarcha, mardona.

Ravishlar odatda o‘zgarmagani uchun ularning imlosi asosan qo‘shib, ajratib yoki chiziqcha bilan yozish masalasiga borib taqaladi. Shuning uchun eng ko‘p uchraydigan ravishlarning yozilishini yodda saqlash foydali.

Misol

Asta sekin, har doim, birdan ravishlaridan qaysi biri noto‘g‘ri yozilgan?

1. asta-sekin — juft ravish, chiziqcha bilan yozilishi kerak.
2. har doim — qo‘shma ravish, ajratib yozilgani to‘g‘ri.
3. birdan — yaxlit ravish, qo‘shib yozilgani to‘g‘ri.
4. Javob: asta sekin noto‘g‘ri, to‘g‘risi asta-sekin.

O‘zingizni tekshiring

1. Zo‘rg‘a ravishning qaysi turi?

2. Noiloj ravishning qaysi turi?

3. Mardona qanday yasalgan?

4. Tez-tez tuzilishiga ko‘ra qanday ravish?

5. Kecha ajoyib edi gapida kecha qaysi turkum?

6. Majlis ertaga gapida ertaga qaysi gap bo‘lagi?

7. Jo‘rttaga ravishning qaysi turi?

8. Qiyqirib ravishmi?

Ko‘p uchraydigan xatolar

• So‘z turkumini vazifasiga emas, shakliga qarab aniqlash: tez otga bog‘lansa — sifat.
• Ravishdoshni ravish deb belgilash: qiyqirib, kulib — fe’l shakllari.
• -cha li har qanday so‘zni ravish deb hisoblash: qizcha — ot.
• O‘rin-payt kelishigidagi otni o‘rin ravishi deb bilish: maktabda — ot.
• Har qanday holni ravish bilan ifodalangan deb o‘ylash.
• Qo‘shma ravishlarni qo‘shib yozish: ✗ hardoim.