Yordamchi so‘z turkumlari

Yordamchi so‘zlar mustaqil lug‘aviy ma’noga ega emas, alohida so‘roqqa javob bermaydi va gap bo‘lagi bo‘lmaydi. Lekin ularsiz nutq qurib bo‘lmaydi: ular so‘zlarni va gaplarni bog‘laydi, so‘roq, ta’kid, chegaralash kabi ma’no nozikliklarini ifodalaydi. Yordamchi so‘zlar uch turga bo‘linadi: ko‘makchi, bog‘lovchi, yuklama. Bundan tashqari, mustaqil ham, yordamchi ham bo‘lmagan alohida olingan so‘zlar bor: undov, taqlid va modal so‘zlar. Imtihonda yordamchi so‘zlarni turiga ajratish, ularning imlosi va ular bilan bog‘liq tinish belgilari ko‘p so‘raladi.

§1. Mustaqil va yordamchi so‘zlar farqi

Mustaqil so‘zlar (ot, sifat, son, olmosh, fe’l, ravish) narsa, belgi, harakat kabi tushunchani ataydi, so‘roqqa javob beradi va gap bo‘lagi bo‘ladi. Yordamchi so‘zlar esa faqat grammatik vazifa bajaradi.

Taqqoslang: Do‘stim bilan keldim. Bu gapda bilan o‘zi hech narsani atamaydi, faqat do‘stim so‘zini keldim fe’liga bog‘laydi. Gap bo‘lagi esa do‘stim bilan birikmasining o‘zi — to‘ldiruvchi.
Ba’zi so‘zlar ham mustaqil, ham yordamchi so‘z vazifasida keladi: Uyning orqasi bog‘ (orqa — ot) va uy orqasida (ko‘makchi ot). Shuning uchun turkumni doim gapdagi vazifaga qarab aniqlash kerak.

§2. Ko‘makchilar

Ko‘makchi ot yoki olmoshdan keyin kelib, uni fe’lga yoki boshqa so‘zga bog‘laydi va kelishik qo‘shimchasiga yaqin vazifa bajaradi:

• sof ko‘makchilar: bilan, uchun, kabi, singari, sari, sayin, uzra, orqali, qadar, tomon, keyin, oldin, beri;
• ko‘makchi otlar (ot asosidagi): ust, ost, old, orqa, ich, yon, bo‘y, tashqari — stol ustida, uy orqasida, daryo bo‘yida.

Har bir ko‘makchi oldingi so‘zning ma’lum kelishikda turishini talab qiladi: -dan keyin, -dan oldin, -dan beri, -ga qadar, -ga qarab, -ga tomon. Bosh kelishik bilan: kitob uchun, sen bilan.
Ko‘makchi va kelishik ma’nodosh bo‘lishi mumkin: avtobus bilan keldi — avtobusda keldi, maktabga tomon — maktabga.
bilan ba’zan bog‘lovchi vazifasida keladi: Anvar bilan Vali keldi (Anvar va Vali). Bu holda u teng bo‘laklarni bog‘laydi.

Misol

Darsdan keyin do‘stim bilan kutubxonaga tomon yo‘l oldik gapidagi ko‘makchilarni va ular talab qilgan kelishiklarni aniqlang.

1. keyin — darsdan so‘ziga bog‘langan, chiqish kelishigini talab qiladi.
2. bilan — do‘stim so‘zidan keyin, bosh kelishik bilan.
3. tomon — kutubxonaga so‘zidan keyin, jo‘nalish kelishigini talab qiladi.
4. Javob: -dan keyin, bilan (bosh kelishik), -ga tomon.

§3. Bog‘lovchilar

Bog‘lovchilar uyushiq bo‘laklarni yoki qo‘shma gap qismlarini bog‘laydi.
Teng bog‘lovchilar teng huquqli bo‘laklar yoki gaplarni bog‘laydi:

• biriktiruv: va, ham, hamda, -u/-yu (ota-yu ona, kitob-u daftar);
• zidlov: ammo, lekin, biroq, balki;
• ayiruv: yoki, yo, yoxud, goh...goh, dam...dam, xoh...xoh;
• inkor: na...na (Na u keldi, na bu).

Ergashtiruvchi bog‘lovchilar ergash gapni bosh gapga bog‘laydi: chunki, agar, garchi, go‘yo, -ki, toki, shuning uchun, negaki.

Takrorlanib keladigan bog‘lovchilarda (goh...goh, na...na, ham...ham) ikkinchisidan oldin vergul qo‘yiladi: Goh yomg‘ir yog‘adi, goh quyosh chiqadi.
-u/-yu qo‘shimchasimon bog‘lovchi so‘zga chiziqcha bilan yoziladi: aka-yu uka, keldi-yu ketdi.

Misol

Men kitobni o‘qidim, lekin mazmunini to‘liq tushunmadim gapidagi lekin qanday bog‘lovchi?

1. lekin ikki sodda gapni bog‘lamoqda: Men kitobni o‘qidim va mazmunini to‘liq tushunmadim.
2. Qismlar bir-biriga tobe emas — teng huquqli.
3. Ma’nosi — zidlik: kutilgan natija bo‘lmagan.
4. Javob: zidlov teng bog‘lovchi; undan oldin vergul qo‘yiladi.

§4. Yuklamalar

Yuklama gap yoki so‘zga qo‘shimcha ma’no (so‘roq, kuchaytirish, chegaralash, inkor) beradi:

• so‘roq: -mi (Keldingmi?), -chi (Senchi?), -a, -ya (so‘roqqa his-hayajon qo‘shadi);
• kuchaytiruv-ta’kid: hatto, axir, ham, -oq/-yoq, -ku, -da (Kelishi bilanoq ishga kirishdi, Men-ku tayyorman);
• ayiruv-chegaralov: faqat, -gina, yolg‘iz: Faqat sen kelding, ozgina;
• inkor: na; hech inkorni kuchaytiradi (hech ham bilmayman).

Yuklama gap bo‘lagi bo‘lmaydi, u qaysi so‘zga qo‘shilsa, o‘sha so‘z bilan birga tahlil qilinadi: Faqat sen kelding — ega sen (yuklama bilan).

Misol

Faqat sen qoldingmi? gapidagi yuklamalarni va ularning ma’nosini aniqlang.

1. faqat — sen so‘ziga ayiruv-chegaralov ma’nosini beradi: boshqalar emas, faqat sen.
2. -mi — qolding fe’liga qo‘shilgan, gapni so‘roq gapga aylantiradi.
3. Ikkalasi ham gap bo‘lagi emas: ega sen, kesim qoldingmi.
4. Javob: faqat — chegaralov yuklamasi, -mi — so‘roq yuklamasi.

§5. Alohida olingan so‘zlar

• Undov so‘zlar — his-tuyg‘u, chaqiriq yoki buyruqni bildiradi: oh, voy, ura, ey, hoy, barakalla, obbo. Undovdan keyin vergul yoki undov belgisi qo‘yiladi: Voy, qanday chiroyli!
• Taqlid so‘zlar — tovush yoki ko‘rinishga taqlid: shildir, taq-tuq, lip-lip, g‘arch-g‘urch, yalt-yult. Ko‘pincha takror yoki juft shaklda, chiziqcha bilan yoziladi. Ulardan fe’l yasaladi: yalt → yaltillamoq, shildir → shildiramoq.
• Modal so‘zlar — so‘zlovchining fikrga munosabatini bildiradi: albatta, shubhasiz, ehtimol, shekilli, aftidan, darhaqiqat, afsuski. Gapda kirish so‘z bo‘ladi va vergul bilan ajratiladi: Ehtimol, u kelar.

Modal so‘z bilan ravishni farqlang: U albatta keladi (ishonch, kirish so‘z) va U tez keladi (harakat belgisi, ravish).

Misol

Afsuski, u kelmadi gapida afsuski qaysi turkum va qanday vazifada?

1. So‘z so‘zlovchining voqeaga munosabatini — achinishini bildiradi.
2. U gap bo‘laklari bilan grammatik bog‘lanmagan, olib tashlansa gap saqlanadi.
3. Shuning uchun gap bo‘lagi emas, kirish so‘z.
4. Javob: modal so‘z, kirish so‘z vazifasida; vergul bilan ajratiladi.

§6. Yordamchi so‘zlar va tinish belgilari

Ko‘p tinish belgisi qoidalari aynan yordamchi so‘zlarga bog‘liq. Ularni bir joyda eslab qolish foydali:

• va, hamda, yoki dan oldin vergul qo‘yilmaydi: Olma va nok oldik.
• ammo, lekin, biroq dan oldin vergul qo‘yiladi: Kichik, lekin shinam uy.
• takroriy bog‘lovchilarda vergul qo‘yiladi: Ham o‘qiydi, ham ishlaydi.
• chunki dan oldin vergul qo‘yiladi: Kelmadim, chunki kasal edim.
• undov so‘zdan keyin vergul yoki undov belgisi: Obbo, yana kechikding!
• modal so‘zlar ikki tomondan vergul bilan ajratiladi: U, shubhasiz, g‘olib bo‘ladi.

Misol

Voy biz ham albatta boramiz lekin kechroq gapiga tinish belgilarini qo‘ying.

1. Voy — undov so‘z, undan keyin vergul.
2. albatta — modal so‘z (kirish so‘z), ikki tomondan vergul bilan ajratiladi.
3. lekin — zidlov bog‘lovchisi, undan oldin vergul.
4. ham — yuklama, vergul talab qilmaydi.
5. Javob: Voy, biz ham, albatta, boramiz, lekin kechroq.

O‘zingizni tekshiring

1. Uy orqasida birikmasidagi orqa qanday so‘z?

2. Goh...goh qanday bog‘lovchi?

3. Chunki bog‘lovchining qaysi turi?

4. Faqat sen qoldingmi? gapida nechta yuklama bor?

5. Lip-lip qaysi turkumga kiradi?

6. Albatta gapda qanday ajratiladi?

7. -dan beri ko‘makchisi oldingi so‘zning qaysi kelishikda turishini talab qiladi?

8. Men ham bilaman gapida ham qanday so‘z?

Ko‘p uchraydigan xatolar

• va dan oldin vergul qo‘yish: ✗ olma, va nok.
• Ko‘makchini qo‘shib yozish: ✗ menbilan, ✗ senuchun.
• Modal so‘zni ravish deb belgilash va vergulni tushirib qoldirish.
• Yuklama va bog‘lovchini adashtirish: ham uyushiq bo‘laklarni bog‘lasa — bog‘lovchi (ham o‘qiydi, ham ishlaydi), bitta so‘zni ta’kidlasa — yuklama (Men ham bilaman).
• Ko‘makchini alohida gap bo‘lagi deb hisoblash: u oldingi so‘z bilan birga bitta bo‘lak bo‘ladi.