Avval o‘rganing: Yordamchi so‘z turkumlari
So‘z birikmasi — gap qurilishining «g‘ishti». Gap so‘zlardan to‘g‘ridan to‘g‘ri emas, balki birikmalardan quriladi: avval so‘zlar juft-juft bo‘lib bog‘lanadi, keyin bu juftliklar gapni hosil qiladi. Shuning uchun gapni tahlil qilish, gap bo‘laklarini aniqlash va tinish belgisini to‘g‘ri qo‘yish uchun avval so‘zlar qanday bog‘lanishini bilish kerak. Imtihon talablarida alohida qayd etilgan: so‘z birikmasini so‘zlar qo‘shilmasi, qo‘shma so‘z, ibora va gapdan farqlay olish. Bu mavzu sintaksisning boshlanishi: keyingi barcha mavzular — gap bo‘laklari, uyushiq bo‘laklar, qo‘shma gap — shu yerda o‘rganiladigan tushunchalarga tayanadi.
Gapda so‘zlar ikki xil bog‘lanadi:
So‘z birikmasi = hokim so‘z + tobe so‘z (kamida ikki mustaqil so‘z, tobe bog‘lanish)
So‘roq hokim so‘zdan tobe so‘zga beriladi: kitobni o‘qimoq → nimani o‘qimoq? Shu sababli hokim so‘zni topishning eng oson yo‘li — qaysi so‘zdan so‘roq berish mumkinligini tekshirish.
Hokim so‘z birikmaning asosiy ma’nosini saqlaydi, tobe so‘z esa uni aniqlaydi, to‘ldiradi yoki izohlaydi: yashil daraxt — baribir daraxt, faqat uning belgisi aniqlangan.
Tobe so‘z hokim so‘zga uch xil usulda bog‘lanadi.
Moslashuv — tobe so‘z qaratqich kelishigida, hokim so‘z egalik qo‘shimchasi bilan keladi; ular shaxs va sonda moslashadi: mening kitobim, sening kitobing, bizning maktabimiz, maktab(ning) hovlisi.
Moslashuvni tanish: hokim so‘zda egalik, tobe so‘zda qaratqich (ochiq yoki belgisiz).
Boshqaruv — hokim so‘z (ko‘pincha fe’l) tobe so‘zning ma’lum kelishikda yoki ko‘makchi bilan kelishini talab qiladi: kitobni o‘qimoq, uyga bormoq, maktabdan qaytmoq, do‘st bilan gaplashmoq, vatan uchun kurashmoq.
Bitishuv — tobe so‘z hech qanday grammatik ko‘rsatkichsiz, faqat so‘z tartibi va ohang orqali bog‘lanadi: yaxshi bola, besh kitob, tez yurmoq, piyoda bormoq, oltin uzuk.
Bitishuvda tobe so‘z o‘zgarmaydi: sifat, son, ravish, ba’zan ot va ravishdosh shu yo‘l bilan bog‘lanadi.
Belgisiz kelishikda turgan tobe so‘zga ehtiyot bo‘ling: maktab hovlisi — qaratqich belgisiz bo‘lsa ham, hokim so‘zda egalik bor, demak — moslashuv; kitob o‘qimoq — tushum belgisiz, lekin fe’l uni talab qiladi, demak — boshqaruv.
Do‘stimning ukasi chiroyli rasm chizdi gapidagi birikmalarni toping va bog‘lanish turini aniqlang.
Hokim so‘zning turkumiga ko‘ra:
Tuzilishiga ko‘ra:
Tobe so‘z bilan hokim so‘z o‘rtasidagi ma’no munosabatiga ko‘ra birikmalar uch xil bo‘ladi va bu keyinchalik gap bo‘laklarini aniqlashga yordam beradi:
Murakkab birikmani tahlil qilishda avval eng katta hokim so‘zni toping, keyin unga bog‘langan so‘zlarni bosqichma-bosqich ajrating.
Kecha kutubxonadan qiziqarli kitob oldim gapidagi fe’lli birikmalarni toping.
Testlarda ko‘pincha bir nechta so‘z guruhi beriladi va ulardan qaysi biri so‘z birikmasi ekanini topish so‘raladi. Quyidagi holatlar tashqi ko‘rinishidan birikmaga o‘xshasa ham, birikma hisoblanmaydi:
Ibora va qo‘shma so‘z bitta lug‘aviy birlik — ular gapda bitta bo‘lak sifatida tahlil qilinadi.
men bilan, kungaboqar, qizil olma, Qor yog‘di — qaysi biri so‘z birikmasi?
Birikma ichidagi so‘zlar orasiga vergul qo‘yilmaydi, chunki ular tobe bog‘langan: katta qizil olma (katta va qizil bir-biriga teng emas, ikkalasi ham olma ga bog‘langan, lekin turli belgini bildiradi).
Agar ikki sifat bir xil turdagi belgini bildirib, teng bog‘lansa, ular uyushiq bo‘ladi va vergul qo‘yiladi: Qizil, sariq, yashil olmalar.
Sinov: aniqlovchilar orasiga va qo‘yib ko‘ring. Ma’no saqlansa — uyushiq, vergul kerak; buzilsa — vergul qo‘yilmaydi.
Bu qoida ayniqsa aniqlovchilar uchun muhim, chunki imtihonda ko‘pincha aynan shunday gaplar beriladi.