Gap bo‘laklari

Gap bo‘laklari — gapda ma’lum so‘roqqa javob beradigan va sintaktik vazifa bajaradigan mustaqil so‘zlar yoki birikmalar. Har bir mustaqil so‘z gapda biror bo‘lak bo‘ladi, yordamchi so‘zlar, undalma va kirish so‘zlar esa gap bo‘lagi bo‘lmaydi. Gap bo‘laklari ikki guruhga bo‘linadi: bosh bo‘laklar (ega va kesim) gapning asosini tashkil etadi, ikkinchi darajali bo‘laklar (to‘ldiruvchi, aniqlovchi, hol) esa ularni to‘ldiradi va aniqlashtiradi. Gapni tahlil qilish, tinish belgisi qo‘yish va o‘qish savodxonligidagi murakkab gaplarni tushunish shu bilimga tayanadi. Imtihonda gap bo‘lagini aniqlash topshirig‘i deyarli har doim uchraydi.

§1. Kesim — gapning markazi

Kesim egaga nisbat beriladigan harakat yoki belgini bildiradi va gapning grammatik markazi hisoblanadi. Gap tahlili har doim kesimdan boshlanadi.

• fe’l kesim — tuslangan fe’l bilan: U keldi, Biz o‘qiymiz, o‘qib chiqdi (ko‘makchi fe’lli);
• ot kesim — ot, sifat, son, olmosh, ravish bilan: U — talaba, Kun issiq, Mening yoshim o‘n yetti, Bu kitob meniki, Majlis ertaga.

Kesimlik ko‘rsatkichlari: shaxs-son qo‘shimchasi (talabaman), -dir (talabadir), edi, ekan, emish to‘liqsiz fe’llari (talaba edi).

Kesim emas bilan kelsa yoki ega olmosh bo‘lsa, tire qo‘yilmaydi: Bu kitob emas, U talaba.

Misol

Mening orzuim shifokor bo‘lish gapida bosh bo‘laklarni toping va tinish belgisini qo‘ying.

1. Ega: orzuim (nima?), bosh kelishikda; mening — uning qaratuvchi aniqlovchisi.
2. Kesim: shifokor bo‘lish — harakat nomi bilan ifodalangan ot kesim.
3. Kesimda shaxs-son qo‘shimchasi ham, -dir ham, to‘liqsiz fe’l ham yo‘q.
4. Ega va kesim ot (harakat nomi) bilan ifodalangani uchun ular orasiga tire qo‘yiladi.
5. Javob: Mening orzuim — shifokor bo‘lish.

§2. Ega

Ega — gapda harakat yoki belgi egasini bildiradi, kim?, nima? so‘roqlariga javob beradi va bosh kelishikda bo‘ladi: Bola o‘qiyapti, Kitob stol ustida.
Ega quyidagilar bilan ifodalanadi:

• ot: Bahor keldi;
• olmosh: Biz tayyormiz;
• otlashgan sifat, son, sifatdosh: Yaxshilar ko‘paysin, Uchovi keldi, O‘qiganlar yutadi;
• harakat nomi: O‘qish — foydali;

Kesim ega bilan shaxs-sonda moslashadi: Men keldim, Biz keldik. Ega aytilmasa, u kesimdagi qo‘shimchadan bilinadi: Ertaga boramiz (biz).

§3. To‘ldiruvchi

To‘ldiruvchi harakat yo‘nalgan yoki harakatda qatnashgan narsa yoki shaxsni bildiradi:

• vositasiz — tushum kelishigida (belgili yoki belgisiz): kitobni o‘qidi, xat yozdi;
• vositali — boshqa kelishiklar yoki ko‘makchilar bilan: do‘stiga yozdi, ukasidan so‘radi, qalam bilan chizdi, vatan haqida gapirdi.

So‘roqlar: kimni? nimani? kimga? nimaga? kimdan? nimadan? kim bilan? nima haqida?

Bitta gapda bir nechta to‘ldiruvchi bo‘lishi mumkin: Onam menga yangi kitob sovg‘a qildi — menga vositali, kitob vositasiz to‘ldiruvchi. Vositasiz to‘ldiruvchi faqat o‘timli fe’l bilan keladi, shuning uchun keldi, uxladi kabi o‘timsiz fe’llar tushumdagi so‘zni talab qilmaydi.

§4. Aniqlovchi

Aniqlovchi ot bilan ifodalangan bo‘lakning belgisini bildiradi va undan oldin turadi. U kesimga emas, balki boshqa bo‘lakka bog‘lanadi:

• sifatlovchi aniqlovchi — qanday? qaysi? nechta? nechanchi?: yangi kitob, besh daraxt, o‘qigan kitob, uchinchi qavat;
• qaratuvchi aniqlovchi — qaratqich kelishigida (belgili yoki belgisiz): maktabning hovlisi, mening do‘stim, maktab hovlisi;
• izohlovchi — ot bilan ifodalangan narsani boshqacha nomlaydi yoki izohlaydi: shoir Navoiy, Toshkent shahri, Amudaryo daryosi.

Aniqlovchi bog‘langan so‘z aniqlanmish deyiladi; aniqlovchi u bilan birga tahlil qilinmaydi, balki alohida bo‘lak sifatida ko‘rsatiladi.
Izohlovchi kengayib, otdan keyin kelsa, ajratiladi: Akam, tajribali shifokor, bizga yordam berdi.

§5. Hol

Hol harakatning qanday sharoitda bajarilishini bildiradi va odatda kesimga bog‘lanadi:

• tarz (holat): qanday? qay tarzda? — tez yurdi, kulib gapirdi;
• payt: qachon? — ertalab keldi, bahorda;
• o‘rin: qayerda? qayerga? qayerdan? — bog‘da, shaharga;
• sabab: nega? nima sababdan? — kasalligi uchun kelmadi, qo‘rqqanidan;
• maqsad: nima maqsadda? — o‘qish uchun keldi, ko‘rgani bordi;
• miqdor-daraja: qancha? qay darajada? — ko‘p ishladi, juda charchadi.

Hol ravish, ravishdosh, kelishikdagi ot, ko‘makchili birikma bilan ifodalanadi. Shuning uchun holni so‘z turkumiga qarab emas, so‘roqqa qarab aniqlash kerak: tez yurdi (ravish), kulib gapirdi (ravishdosh), bog‘da o‘ynadi (ot) — uchalasi ham hol.

Misol

Kecha maktabimizning faol o‘quvchilari ko‘chatlarni hovliga jon-dildan o‘tqazishdi gapini bo‘laklarga ajrating.

1. Kesim: o‘tqazishdi — fe’l kesim, 3-shaxs ko‘plik.
2. Ega: o‘quvchilari (kimlar o‘tqazishdi?).
3. Ega aniqlovchilari: maktabimizning — qaratuvchi aniqlovchi, faol — sifatlovchi aniqlovchi.
4. ko‘chatlarni — vositasiz to‘ldiruvchi (nimalarni?).
5. kecha — payt holi, hovliga — o‘rin holi (qayerga?), jon-dildan — tarz holi.
6. Javob: ega, kesim, ikki aniqlovchi, bitta to‘ldiruvchi va uchta hol.

§6. Gap tahlili tartibi, so‘z tartibi va to‘liqsiz gaplar

Gapni bo‘laklarga ajratishning ishonchli tartibi:

• avval kesimni toping (gapning markazi, odatda oxirida);
• kesimdan kim? nima? so‘rog‘i bilan egani toping;
• kesimdan qolgan so‘roqlarni berib, to‘ldiruvchi va hollarni toping;
• ot bilan ifodalangan bo‘laklardan qanday? kimning? so‘rog‘i bilan aniqlovchilarni toping;
• undalma, kirish so‘z va yordamchi so‘zlarni gap bo‘lagi sifatida belgilamang.

Gap bo‘laklarining odatiy tartibi: ega — to‘ldiruvchi/hol — kesim; aniqlovchi aniqlanmishdan oldin keladi. Tartib o‘zgarishi (inversiya) urg‘u beradi va badiiy nutqda ko‘p uchraydi: Keldi bahor!
To‘liqsiz gapda biror bo‘lak tushib qoladi, lekin kontekstdan tiklanadi: — Qachon kelasan? — Ertaga. (Ertaga kelaman).

Misol

Kitob o‘qidim va Kitob o‘qildi gaplarida kitob qaysi bo‘lak?

1. Birinchi gapda kesim o‘qidim 1-shaxs: egasi men (yashirin), kitob — nimani o‘qidim? → belgisiz tushumdagi vositasiz to‘ldiruvchi.
2. Ikkinchi gapda kesim o‘qildi majhul nisbatda, 3-shaxs: nima o‘qildi? → kitob.
3. Ikkinchi gapda kitob bosh kelishikda va kesim bilan moslashgan → ega.
4. Javob: birinchi gapda to‘ldiruvchi, ikkinchi gapda ega.

O‘zingizni tekshiring

1. Kitob o‘qidim gapida kitob qaysi bo‘lak?

2. Shoir Hamid Olimjon birikmasida shoir qanday bo‘lak?

3. Navro‘z — bahor bayrami gapida kesim qaysi?

4. Kasalligi uchun kelmadi gapida kasalligi uchun qanday hol?

5. O‘qish uchun keldi gapida o‘qish uchun qanday hol?

6. Ertaga boramiz gapida ega aytilganmi?

7. Do‘stimga xat yozdim gapida do‘stimga qaysi bo‘lak?

8. Bog‘da gullar ochildi gapida bog‘da qaysi bo‘lak?

Ko‘p uchraydigan xatolar

• Belgisiz tushumdagi to‘ldiruvchini ega deb belgilash.
• Ot kesimli gapda tireni tushirib qoldirish yoki emas bilan kelgan kesimdan oldin tire qo‘yish.
• uchun li bo‘lakni har doim maqsad holi deb bilish.
• Qaratuvchi aniqlovchini to‘ldiruvchi deb hisoblash: maktabning hovlisi — aniqlovchi.
• Jo‘nalish kelishigidagi har qanday so‘zni hol deb bilish: kimga? — to‘ldiruvchi, qayerga? — hol.
• Undalma yoki kirish so‘zni gap bo‘lagi deb belgilash.