Sodda gap turlari

Gap — tugal fikr ifodalovchi, grammatik va ohang jihatdan shakllangan nutq birligi. So‘z va so‘z birikmasi faqat narsa yoki tushunchani ataydi, gap esa xabar beradi, so‘raydi yoki buyuradi. Gaplarni ifoda maqsadiga, his-hayajon ishtirokiga va tuzilishiga ko‘ra tasniflash — sintaksis va punktuatsiyaning asosi: gap oxiriga qanday belgi qo‘yilishi, gap ichida qayerda vergul, tire yoki ikki nuqta kerakligi aynan gap turiga bog‘liq. Imtihonda gap turini aniqlash, bir tarkibli gap turlarini farqlash, uyushiq va ajratilgan bo‘laklar bilan bog‘liq tinish belgilari ko‘p so‘raladi.

§1. Ifoda maqsadiga ko‘ra gap turlari

• Darak gap — biror voqea-hodisa haqida xabar beradi; oxirida nuqta qo‘yiladi: Bugun havo ochiq.
• So‘roq gap — javob talab qiladi. So‘roq vositalari: so‘roq olmoshlari (kim, nima, qachon), yuklamalar (-mi, -chi, -a), so‘roq ohangi: Kitobni o‘qidingmi? Sen qachon kelasan? Javob kutilmaydigan ritorik so‘roq fikrni ta’kidlaydi: Kim vatanini sevmaydi?
• Buyruq gap — buyruq, iltimos, maslahat, chaqiriqni bildiradi; kesimi odatda buyruq-istak maylida: Kitobni o‘qing. Kitobni o‘qi!

His-hayajon ishtirokiga ko‘ra har qanday gap his-hayajonli (undov) gap bo‘lishi mumkin: Qanday go‘zal kun! (darak + his-hayajon), Nahotki u keldi?! (so‘roq + his-hayajon), Oldinga! (buyruq + his-hayajon).
Shuningdek, gaplar bo‘lishli (U keldi) va bo‘lishsiz (U kelmadi, Bu kitob emas) bo‘ladi. Bo‘lishsizlik -ma qo‘shimchasi, emas, yo‘q so‘zlari yoki na...na bog‘lovchisi bilan ifodalanadi.

Misol

Kim o‘z ona tilini sevmaydi? gapi ifoda maqsadiga ko‘ra qanday gap?

1. Gap shaklan so‘roq: so‘roq olmoshi kim va so‘roq belgisi bor.
2. Ammo so‘zlovchi javob kutmaydi: hamma ona tilini sevadi, degan fikrni ta’kidlamoqda.
3. Bunday gap ritorik so‘roq gap deyiladi.
4. Javob: so‘roq gap (ritorik so‘roq).

§2. Sodda va qo‘shma gap; yig‘iq va yoyiq gap

Tuzilishiga ko‘ra:

• Sodda gap — bitta predikativ markaz (ega + kesim yoki faqat kesim): Bahor keldi.
• Qo‘shma gap — ikki va undan ortiq predikativ markaz: Bahor keldi, daraxtlar gulladi.

Sodda gap bo‘laklarining tarkibiga ko‘ra:

• yig‘iq gap — faqat bosh bo‘laklardan iborat: Qor yog‘di.
• yoyiq gap — ikkinchi darajali bo‘laklar ham bor: Kecha kechqurun qalin qor yog‘di.

Bosh bo‘laklarning soniga ko‘ra:

• ikki tarkibli gap — ega ham, kesim ham bor: O‘quvchilar darsga keldi.
• bir tarkibli gap — faqat bitta bosh bo‘lak bor (§3).

§3. Bir tarkibli gaplar

Bir tarkibli gapda ega yo‘q, lekin u tushib qolgan emas — gapning tuzilishi shunday. Turlari:

• shaxsi aniq gap — ega yo‘q, lekin kesimdagi shaxs qo‘shimchasidan bajaruvchi aniq: Ertaga boraman. Kitobni o‘qidingmi?
• shaxsi noaniq gap — kesim 3-shaxs ko‘plikda, bajaruvchi noma’lum yoki muhim emas: Eshikni taqillatishdi. Telefon qilishdi.
• shaxsi umumlashgan gap — fikr hammaga tegishli, ko‘pincha maqollarda; kesim ko‘pincha 2-shaxsda: Ekkanini o‘rasan. Mehnat qilsang, rohatini ko‘rasan.
• shaxsi topilmas gap — bajaruvchini umuman tasavvur qilib bo‘lmaydi; kesim mumkin, kerak, zarur, lozim yoki harakat nomi bilan: Bu yerda chekish mumkin emas. Ertaga erta turish kerak.
• atov gap — narsa yoki hodisaning mavjudligini aytadi; bosh bo‘lak ot bilan ifodalanadi: Kuz. Bog‘. Sariq barglar.
• so‘z-gap — bo‘laklarga ajralmaydigan gap: Ha. Yo‘q. Rahmat. Mayli.

Misol

Mehnat qilsang, rohatini ko‘rasan gapidagi rohatini ko‘rasan qismi qanday bir tarkibli gap?

1. Ega yo‘q, kesim ko‘rasan 2-shaxs birlikda.
2. Ammo so‘z aniq bir suhbatdosh haqida emas: fikr har kimga tegishli, umumiy hukm.
3. Shuning uchun u shaxsi aniq emas, shaxsi umumlashgan gap.
4. Javob: shaxsi umumlashgan gap.

§4. Uyushiq bo‘laklar

Bir xil so‘roqqa javob beruvchi, bitta bo‘lakka bog‘langan teng bo‘laklar uyushiq bo‘laklar deyiladi: Bog‘da olma, nok, anor pishdi. Har qanday gap bo‘lagi uyushib kela oladi: ega, kesim, to‘ldiruvchi, aniqlovchi, hol.

• Ular bog‘lovchisiz (vergul bilan), teng bog‘lovchi bilan (va, ham, yoki, lekin) yoki takroriy bog‘lovchilar (ham...ham, goh...goh) bilan bog‘lanadi.
• Umumlashtiruvchi so‘z uyushiq bo‘laklarni bitta tushunchaga birlashtiradi: hamma, hammasi, barchasi, mevalar. Oldin kelsa, undan keyin ikki nuqta; oxirida kelsa, undan oldin tire qo‘yiladi:

Uyushiq bo‘laklarli gap sodda gap bo‘lib qoladi, chunki unda bitta predikativ markaz bor.

Misol

Bozordan sabzavotlar piyoz kartoshka sabzi oldik gapiga tinish belgilarini qo‘ying.

1. piyoz, kartoshka, sabzi — bir xil so‘roqqa (nimalarni?) javob beruvchi uyushiq to‘ldiruvchilar, bog‘lovchisiz — vergul.
2. sabzavotlar — umumlashtiruvchi so‘z, uyushiq bo‘laklardan oldin keldi — undan keyin ikki nuqta.
3. Uyushiq bo‘laklardan keyin gap oldik bilan davom etadi — tire.
4. Javob: Bozordan sabzavotlar: piyoz, kartoshka, sabzi — oldik.

§5. Ajratilgan bo‘laklar, undalma va kiritmalar

Bu birliklar gapni murakkablashtiradi va doim tinish belgilari bilan ajratiladi.

• Ajratilgan bo‘lak — ma’no va ohang bilan ta’kidlanadi, vergul (ba’zan tire) bilan ajratiladi: Do‘stim, sinfdagi eng a’lochi, olimpiadada g‘olib bo‘ldi. (ajratilgan izohlovchi)
• Undalma — nutq qaratilgan shaxs yoki narsa; gap bo‘lagi emas, vergul bilan ajratiladi: Anvar, bu yoqqa kel. Kuchli his bilan aytilsa — undov belgisi: Ey, vatan!
• Kirish so‘z va birikmalar — so‘zlovchining munosabati: albatta, ehtimol, menimcha, afsuski, birinchidan, bilasizmi; gap bo‘lagi emas, vergul bilan ajratiladi: Menimcha, u to‘g‘ri aytdi.
• Kiritma gap — qo‘shimcha izoh, qavs yoki tire ichida: U (buni hamma biladi) yaxshi rassom.

Misol

Aziz do‘stlar bilasizmi bu kitob shubhasiz eng yaxshisi gapidagi undalma va kirish so‘zlarni toping, tinish belgilarini qo‘ying.

1. Aziz do‘stlar — nutq qaratilgan shaxslar → undalma, vergul bilan ajratiladi.
2. bilasizmi — so‘zlovchining tinglovchiga murojaati → kirish so‘z.
3. shubhasiz — ishonch bildiruvchi modal so‘z → kirish so‘z, ikki tomondan vergul.
4. Javob: Aziz do‘stlar, bilasizmi, bu kitob, shubhasiz, eng yaxshisi.

O‘zingizni tekshiring

1. Qanday yoqimli musiqa! gapi maqsadiga ko‘ra qanday gap?

2. Telefon qilishdi qanday bir tarkibli gap?

3. Qish. Ayoz. qanday gaplar?

4. Olma, nok, uzum — hammasi arzon gapida tire nega qo‘yilgan?

5. Onajon, keling gapida onajon qaysi gap bo‘lagi?

6. Ehtimol, u kelar gapida ehtimol nima?

7. Bu yerda suzish mumkin emas qanday bir tarkibli gap?

8. Kecha kechqurun qalin qor yog‘di yig‘iq yoki yoyiq gapmi?

Ko‘p uchraydigan xatolar

• Undalmani ega deb belgilash: Anvar, kel gapida ega yo‘q.
• Kirish so‘zni gap bo‘lagi sifatida tahlil qilish.
• Umumlashtiruvchi so‘z bilan ikki nuqta va tireni almashtirish.
• Bir tarkibli gapni to‘liqsiz gap bilan adashtirish: to‘liqsizda bo‘lak kontekstdan tiklanadi.
• His-hayajonli gapni alohida, to‘rtinchi maqsad turi deb hisoblash: u darak, so‘roq yoki buyruq gapning his-hayajonli ko‘rinishi.
• Uyushiq kesimli gapni qo‘shma gap deb hisoblash: U keldi va o‘tirdi — sodda gap.