Sifat

Sifat — narsaning belgisini (rangi, mazasi, hajmi, xususiyati va boshqalar) bildiradigan mustaqil so‘z turkumi: qanday?, qanaqa?, qaysi? so‘roqlariga javob beradi. Gapda asosan otga bog‘lanib aniqlovchi bo‘ladi, lekin kesim (Kun issiq) va otlashib ega yoki to‘ldiruvchi ham bo‘lishi mumkin. Sifat mavzusi imtihonda darajalar, yasalish va sifatni ravishdan farqlash topshiriqlari orqali tekshiriladi. Bu mavzuni yaxshi bilish nutqni boy va aniq qilishga ham yordam beradi: bitta narsani katta, ulkan, bahaybat deb turli darajada tasvirlash mumkin.

§1. Sifatning ma’no guruhlari

Sifatlar qanday belgini bildirishiga qarab guruhlarga bo‘linadi:

• xususiyat-holat: aqlli, mehribon, dangasa, kasal, xursand;
• rang-tus: qizil, ko‘k, qora, oqish, sarg‘ish;
• maza-ta’m: shirin, achchiq, nordon, sho‘r, chuchuk;
• hajm-o‘lchov: katta, kichik, uzun, keng, chuqur;
• shakl-ko‘rinish: dumaloq, yassi, egri, tekis;
• hid: xushbo‘y, badbo‘y;
• vazn: og‘ir, yengil;
• o‘rin va payt: tog‘li, shaharlik, kechki, yozgi, ertangi.

Bitta sifat ko‘chma ma’noda boshqa guruhga o‘tishi mumkin: shirin olma (maza) — shirin so‘z (xususiyat), og‘ir yuk (vazn) — og‘ir kun (holat).

§2. Asliy va nisbiy sifatlar

Belgini qanday ifodalashiga ko‘ra sifatlar ikki turga bo‘linadi:

• Asliy sifatlar belgini bevosita bildiradi va odatda daraja oladi: oq → oqroq → eng oq, katta → kattaroq. Ular ko‘pincha tub so‘zlar: yaxshi, issiq, qizil.
• Nisbiy sifatlar belgini boshqa narsaga nisbatan bildiradi va ko‘pincha yasama bo‘ladi: tog‘li (tog‘ga nisbatan), yozgi (yozga nisbatan), ilmiy, temir (temir eshik). Ular odatda daraja olmaydi: ✗ yozgiroq.

Ba’zi nisbiy sifatlar ko‘chma ma’noda asliy sifatga o‘xshab qoladi: aqlli → aqlliroq — bu yerda belgi baholanmoqda, shuning uchun daraja olish mumkin.

§3. Sifat darajalari

Daraja belgining boshqa narsaga nisbatan qay darajada ekanini ko‘rsatadi.

• Oddiy daraja — belgi qiyossiz beriladi: baland tog‘.
• Qiyosiy daraja — -roq qo‘shimchasi bilan; qiyoslanayotgan narsa chiqish kelishigida turadi: Bu tog‘ undan balandroq. Chiqish kelishigining o‘zi ham qiyosni bildira oladi: Undan baland.
• Orttirma daraja — belgining eng yuqori yoki kuchli darajasi: eng, juda, g‘oyat, nihoyatda, o‘ta so‘zlari yoki qisman takror (oppoq, qip-qizil, yam-yashil, ko‘m-ko‘k, sap-sariq).
• Belgining kuchsizligi (ozaytirma) -ish, -(i)mtir, -imtil qo‘shimchalari bilan beriladi: qizg‘ish, ko‘kimtir, oqish, ko‘kimtil.

Qisman takrorda sifatning birinchi bo‘g‘ini olinib, unga p, m yoki s undoshi qo‘shiladi: qora → qop-qora, yashil → yam-yashil, butun → bus-butun; ba’zilari qo‘shilib yoziladi: oq → oppoq.

Misol

Bu yil hosil o‘tgan yilgidan mo‘lroq bo‘ldi gapidagi sifat qaysi darajada?

1. Sifatni topamiz: mo‘lroq (qanday bo‘ldi?).
2. Unda -roq qo‘shimchasi bor.
3. Ikki narsa — bu yilgi va o‘tgan yilgi hosil qiyoslanmoqda, yilgidan chiqish kelishigida.
4. Javob: qiyosiy daraja.

§4. Sifatlarning yasalishi va tuzilishi

Sifat yasovchi qo‘shimchalar:

• -li: kuchli, aqlli, mazali (bor bo‘lish ma’nosi);
• -siz: aqlsiz, suvsiz (yo‘qlik ma’nosi);
• -gi/-ki/-qi: yozgi, kechki, tashqi;
• -dor: obro‘dor, mevador;
• -iy/-viy: ilmiy, tarixiy, ma’naviy;
• -chan, -choq, -ag‘on: ishchan, maqtanchoq, bilag‘on;
• -lik: shaharlik, toshkentlik (o‘ringa nisbat);
• -simon: odamsimon;
• old qo‘shimchalar: be- (beg‘ubor), no- (noto‘g‘ri), (), (), ().

Tuzilishiga ko‘ra sifatlar: sodda (yaxshi, aqlli), qo‘shma (sofdil, ochko‘z, xushmuomala), juft (katta-kichik, achchiq-chuchuk), takroriy (katta-katta, mayda-mayda).

Misol

Serhosil, beg‘ubor, ishchan sifatlari qanday yasalgan?

1. serhosil = ser- + hosil — old qo‘shimcha.
2. beg‘ubor = be- + g‘ubor — old qo‘shimcha (g‘uborsiz ma’nosida).
3. ishchan = ish + -chan — keyingi qo‘shimcha.
4. Javob: birinchi ikkitasi old qo‘shimcha, uchinchisi -chan qo‘shimchasi bilan yasalgan.

§5. Sifatning otlashishi va gapdagi vazifasi

Sifat ot o‘rnida kelib, ot qo‘shimchalarini olsa — otlashadi:

Gapdagi vazifalari:

• aniqlovchi: Aqlli bola savolga javob berdi;
• kesim: Kitob qiziqarli;
• otlashib ega yoki to‘ldiruvchi: Kattalar maslahat berdi, Kichiklarni asra.

Otlashgan sifat ko‘plik, egalik, kelishik qo‘shimchalarini oladi va kim? nima? so‘rog‘iga javob beradi.
Sifat aniqlovchi bo‘lib kelganda otdan oldin turadi va otga moslashmaydi: katta uy — katta uylar — katta uyda. Rus tilidan farqli ravishda sifat son yoki kelishik qo‘shimchasini olmaydi. Agar sifat qo‘shimcha olsa, demak, u endi aniqlovchi emas, balki otlashgan yoki kesim vazifasidagi so‘zdir: Uylar katta edi, Kattasini oldim.

§6. Sifat va ravishni farqlash

Ko‘p so‘zlar gapda goh sifat, goh ravish bo‘lib keladi. Turkumni shaklga emas, qaysi so‘zga bog‘langaniga qarab aniqlash kerak.

• tez poyezd — otga bog‘langan, narsaning belgisi → sifat;
• tez yurdi — fe’lga bog‘langan, harakatning belgisi → ravish.
• yaxshi odam (sifat) — yaxshi o‘qiydi (ravish).
• issiq choy (sifat) — issiq kiyindi (ravish).

So‘roq ham yordam beradi: sifat qanday narsa?, ravish esa qanday bajardi? yoki qay tarzda? so‘rog‘iga javob beradi. Imtihonda bir xil so‘z ikki gapda beriladi va ulardan qaysi birida sifat ekanini topish so‘raladi.

Misol

Kichiklar kattalarni hurmat qiladi gapidagi kichiklar qaysi turkumda?

1. Asli sifat: kichik (qanday?).
2. Ko‘plik -lar olgan, kimlar? so‘rog‘iga javob beradi.
3. Gapda ega vazifasida.
4. Javob: otlashgan sifat, gapda ega.

§7. Sifatlarning imlosi

Sifatlarni yozishda quyidagi qoidalarga amal qilinadi:

• Qo‘shma sifatlar qo‘shib yoziladi: sofdil, ochko‘z, xushmuomala, ko‘pqavatli.
• Juft va takroriy sifatlar chiziqcha bilan yoziladi: katta-kichik, achchiq-chuchuk, mayda-mayda.
• Qisman takrorli shakllar chiziqcha bilan yoziladi: qip-qizil, yam-yashil, sap-sariq; faqat oppoq kabi ayrim shakllar qo‘shib yoziladi.
• be-, no-, ser-, ba-, bo- old qo‘shimchalari so‘zga qo‘shib yoziladi: benuqson, notanish, sermahsul.
• -roq qo‘shimchasi so‘zni o‘zgartirmaydi: past → pastroq, yaxshi → yaxshiroq.

Misol

Yam-yashil dalalar va ko‘pqavatli uylar ko‘rindi gapidagi sifatlarni toping va tuzilishini aniqlang.

1. yam-yashil — qanday dalalar? so‘rog‘iga javob beradi, qisman takror bilan hosil bo‘lgan orttirma daraja.
2. ko‘pqavatli — qanday uylar?, ko‘p + qavat + -li asosida tuzilgan qo‘shma sifat.
3. Ikkala sifat ham otga bog‘lanib aniqlovchi vazifasida kelgan.
4. Javob: yam-yashil (orttirma daraja), ko‘pqavatli (qo‘shma sifat).

O‘zingizni tekshiring

1. Nordon qaysi ma’no guruhiga kiradi?

2. Ko‘kimtir belgining qanday darajasini bildiradi?

3. Eng baland qaysi daraja?

4. Serhosil qaysi qo‘shimcha bilan yasalgan?

5. Kun issiq gapida sifat qaysi gap bo‘lagi?

6. Tez javob berdi birikmasida tez qaysi turkum?

7. Yozgi asliy yoki nisbiy sifatmi?

8. Qizil so‘zining qisman takrorli shaklini yozing.

Ko‘p uchraydigan xatolar

• Ikki daraja ko‘rsatkichini qo‘shish: ✗ eng go‘zalroq, ✗ juda qip-qizil.
• Sifat va ravishni so‘zning o‘ziga qarab ajratish: tez otga bog‘lansa sifat, fe’lga bog‘lansa ravish.
• -li va -lik ni adashtirish, -lik ning ot ham yasashini unutish (yaxshilik).
• Otlashgan sifatni oddiy sifat deb tahlil qilish.
• Nisbiy sifatga daraja qo‘shimchasi qo‘shish: ✗ ilmiyroq, ✗ yozgiroq.