Ot

Ot — shaxs, narsa, joy, voqea va tushunchalarni ataydigan mustaqil so‘z turkumi: kim?, nima?, qayer? so‘roqlariga javob beradi. Ot o‘zbek tilida eng ko‘p ishlatiladigan turkum: deyarli har bir gapda ega yoki to‘ldiruvchi vazifasida ot bor. Shuning uchun grammatika bo‘limidagi topshiriqlarning kamida bittasi odatda otning kelishik, egalik yoki ko‘plik shakllariga bag‘ishlanadi. Otni yaxshi bilgan o‘quvchi keyingi mavzularni — so‘z birikmasi, gap bo‘laklari, qo‘shma gap — ham osonroq tushunadi, chunki ularning barchasida otning shakllari asosiy rol o‘ynaydi.

§1. Otning ma’no turlari

Otlar ma’nosiga ko‘ra bir necha juft guruhga bo‘linadi. Bitta ot bir vaqtning o‘zida bir necha guruhga kiradi: daryo — turdosh, aniq, narsa oti.

• Atoqli va turdosh otlar: Toshkent, Anvar, Amudaryo, «O‘tkan kunlar» — shahar, bola, daryo, kitob. Atoqli ot bitta narsaning maxsus nomi, turdosh ot esa bir turdagi narsalarning umumiy nomi.
• Aniq va mavhum otlar: stol, daraxt, non — baxt, sevgi, tafakkur, adolat. Aniq otni ko‘rish, ushlash mumkin; mavhum ot fikr, his, xususiyatni bildiradi.
• Shaxs (o‘qituvchi, shifokor), narsa (qalam), o‘rin-joy (dala, maktab), faoliyat-jarayon (kurash, o‘qish) otlari.
• Yakka va jamlovchi otlar: qo‘y — poda, askar — qo‘shin, daraxt — o‘rmon. Jamlovchi ot birlik shaklda bo‘lsa ham ko‘pchilikni bildiradi.

Turdosh ot atoqli otga aylanishi mumkin (lola — gul, Lola — ism), atoqli ot ham turdoshga o‘tadi: Bu bola — haqiqiy Alpomish (kuchli yigit ma’nosida).

§2. Ko‘plik va kichraytish shakllari

Bu shakllar so‘zga qo‘shimcha ma’no qo‘shadi, lekin uni gapdagi boshqa so‘zga bog‘lamaydi. Shuning uchun ular lug‘aviy shakl yasovchi qo‘shimchalar deyiladi.

• Ko‘plik -lar: kitoblar, daraxtlar. Uning uslubiy ma’nolari ham bor: hurmat (Dadam keldilar), taxminiylik (soat beshlarda), kuchaytirish va mo‘llik (qorlar yog‘di, qumlar), kesatiq (Katta olimlar ham kelibdi).
• Kichraytish-erkalash: -cha (qizcha, kitobcha), -choq/-chak (toychoq, qo‘zichoq), -jon (bolajon), -gina/-kina/-qina (uygina, qopqina), -loq (qizaloq).

Juft va jamlovchi otlar ko‘pincha -lar olmaydi yoki olganda ma’no kuchayadi: xalq — xalqlar (bir necha millat).

§3. Egalik qo‘shimchalari

Egalik qo‘shimchasi narsaning qaysi shaxsga tegishli ekanini ko‘rsatadi va otni oldingi qaratqichdagi so‘z bilan moslashtiradi: mening kitobim, sening kitobing.

• Undosh bilan tugagan so‘zda: kitob-im, kitob-ing, kitob-i, kitob-imiz.
• Unli bilan tugaganda: ona-m, ona-ng, ona-si, ona-miz.

Qo‘shimcha qo‘shilganda fonetik o‘zgarishlar yuz beradi:

• tovush tushishi: burun → burni, og‘iz → og‘zi, o‘g‘il → o‘g‘li;
• jaranglashish: yurak → yuragi, qishloq → qishlog‘i, kitob → kitobi esa o‘zgarmaydi.

Tartib qoidasi: avval ko‘plik, keyin egalik, oxirida kelishik: kitob-lar-im-ni.
Egalik qo‘shimchasi qaratqich kelishigi bilan juft bo‘lib keladi va qaratqich-qaralmish birikmasini hosil qiladi: Anvarning ukasi, bizning maktabimiz. Bunday birikmada qaratqich ba’zan tushib qoladi, egalik esa saqlanadi: (mening) ukam keldi. Shuning uchun egalikni ko‘rib, egasi qaysi shaxs ekanini aniqlash mumkin.

§4. Kelishiklar

Kelishik qo‘shimchalari otni gapdagi boshqa so‘zga, ko‘pincha fe’lga yoki boshqa otga bog‘laydi. Shuning uchun ular sintaktik shakl hosil qiladi. O‘zbek tilida oltita kelishik bor:

Har bir kelishikning gapdagi odatiy vazifasi bor: bosh kelishik — ega yoki ot-kesim; qaratqich — qaratqich aniqlovchi; tushum — vositasiz to‘ldiruvchi; jo‘nalish, o‘rin-payt, chiqish — vositali to‘ldiruvchi yoki hol.
Belgisiz qo‘llanish: qaratqich (maktab hovlisi = maktabning hovlisi) va tushum (kitob o‘qidim — umuman kitob; kitobni o‘qidim — ma’lum bir kitob) qo‘shimchasiz ham kela oladi. -ka va -qa k va q bilan tugagan so‘zlarga qo‘shiladi: tilak-ka, tog‘-qa → toqqa.

Misol

Do‘stimning ukasidan xat oldim gapidagi otlarning shakllarini aniqlang.

1. do‘st-im-ning: 1-shaxs egalik + qaratqich kelishigi.
2. uka-si-dan: 3-shaxs egalik + chiqish kelishigi.
3. xat: belgisiz tushum kelishigi, chunki nimani oldim? so‘rog‘iga javob beradi.
4. Javob: qaratqich, chiqish va belgisiz tushum kelishiklari.

§5. Otlarning yasalishi va tuzilishi

Yangi ot boshqa so‘zdan qo‘shimcha yordamida yoki so‘zlarni qo‘shish orqali yasaladi.
Ot yasovchi qo‘shimchalar: -chi (ishchi, sportchi), -kor (paxtakor), -zor (gulzor), -xona (oshxona), -dosh (vatandosh, sinfdosh), -lik (do‘stlik, yaxshilik), -chilik (paxtachilik), -im (bilim, terim), -sh/-ish (kurash, o‘qish), -gich/-g‘ich (o‘chirgich), -ma (), ().

• sodda: gul, gulzor (yasama ham sodda ot hisoblanadi, chunki bitta o‘zakdan iborat);
• qo‘shma: oshqozon, tog‘olcha, Yangiyer — ikki o‘zakdan bitta tushuncha;
• juft: ota-ona, qozon-tovoq — chiziqcha bilan yoziladi;
• takroriy: bola-bola, uy-uy — bir so‘zning takrori.

Misol

Paxtakorlarimizga so‘zini tarkibga ajrating.

1. O‘zak: paxta (ot).
2. Yasovchi: -kor — yangi ot paxtakor hosil bo‘ldi.
3. -lar — ko‘plik (lug‘aviy shakl).
4. -imiz — 1-shaxs ko‘plik egalik.
5. -ga — jo‘nalish kelishigi.
6. Javob: paxta + kor + lar + imiz + ga.

§6. Otning gapdagi vazifasi va otlashish

Ot gapda deyarli istalgan bo‘lak bo‘lib keladi:

• ega: Bahor keldi.
• kesim: Akam — shifokor.
• to‘ldiruvchi: Kitobni o‘qidim.
• aniqlovchi: Maktab bog‘i, oltin uzuk.
• hol: Kechqurun keldi, Qishloqda yashaydi.

Boshqa turkumdagi so‘zlar ot o‘rnida kelib, ot shakllarini olsa, otlashadi: Yaxshidan bog‘ qoladi (sifat), O‘qiganlar keldi (sifatdosh), Uchovi ham keldi (son).

Misol

Kattalarning gapiga quloq sol gapida kattalarning qaysi turkum va qaysi bo‘lak?

1. katta aslida sifat (qanday?).
2. U -lar va -ning qo‘shimchalarini olib, kimlarning? so‘rog‘iga javob bermoqda — otlashgan.
3. -ning qaratqich kelishigi, gapiga so‘ziga bog‘langan.
4. Javob: otlashgan sifat, qaratqich aniqlovchi.

O‘zingizni tekshiring

1. Adolat ma’nosiga ko‘ra qanday ot?

2. Qo‘shin qanday ot (yakka yoki jamlovchi)?

3. Ukamga kitob berdim gapida ukamga qaysi kelishikda?

4. Maktab bog‘i birikmasida qaysi kelishik belgisiz qo‘llangan?

5. Dadam keldilar gapida -lar qanday ma’no bildiradi?

6. Bola so‘ziga 3-shaxs birlik egalik qo‘shimchasini qo‘shing.

7. Ota-ona tuzilishiga ko‘ra qanday ot?

8. O‘g‘il so‘ziga 3-shaxs egalik qo‘shilganda qanday yoziladi?

Ko‘p uchraydigan xatolar

• -ni (tushum) va -ning (qaratqich) ni adashtirish: uyning eshigi, lekin uyni ko‘rdim.
• Belgisiz tushum kelishigidagi otni ega deb belgilash: Men xat yozdim gapida xat — to‘ldiruvchi.
• -lar ni doim ko‘plik deb bilish va uning hurmat yoki taxmin ma’nosini sezmaslik.
• Unli bilan tugagan so‘zga -i qo‘shish: ✗ onai → ✓ onasi.
• Yasama otni qo‘shma ot deb hisoblash: gulzor — sodda yasama ot, oshqozon — qo‘shma ot.
• Qo‘shimchalar tartibini buzish: ✗ kitobimlar → ✓ kitoblarim.