O‘zbek tili agglyutinativ (qo‘shimchali) til: so‘zga qo‘shimchalar birin-ketin «yopishtiriladi» va har bir qo‘shimcha odatda bitta ma’no qo‘shadi. Ish-chi-lar-imiz-ga so‘zida beshta qism bor va har birining o‘z vazifasi bor. Shuning uchun so‘z tarkibini to‘g‘ri ajrata bilish — morfologiyaning kaliti: so‘z turkumini, gap bo‘lagini, imloni aniqlash shunga tayanadi. So‘z tarkibini o‘rganadigan bo‘lim morfemika, yangi so‘zlarning hosil bo‘lishini o‘rganadigan bo‘lim esa so‘z yasalishi deyiladi. Imtihonda o‘zak va qo‘shimchalarni ajratish, qo‘shimcha turini aniqlash va so‘zning yasalish usulini topish so‘raladi.
§1. So‘z tarkibi: o‘zak, negiz, qo‘shimcha
O‘zak — so‘zning boshqa ma’noli qismlarga bo‘linmaydigan, asosiy lug‘aviy ma’noni tashuvchi qismi: ish, gul, o‘qi, oq. O‘zak mustaqil so‘z sifatida ishlata oladi. Negiz (asos) — qo‘shimcha qo‘shiladigan qism. U o‘zakning o‘zi yoki yasama so‘z bo‘lishi mumkin:
ishchilar: o‘zak — ish, negiz — ishchi (-lar aynan shu negizga qo‘shilgan)
Qo‘shimcha (affiks) — o‘zak yoki negizga qo‘shilib, unga yangi ma’no yoki grammatik vazifa beradigan qism. O‘zbek tilida qo‘shimchalar asosan o‘zakdan keyin qo‘shiladi; o‘zakdan oldin keladigan qo‘shimchalar oz va ular asosan fors-tojik tilidan o‘tgan: be-, no-, ser-, ba- (bebaho, notanish, sermahsul, baquvvat).
Morfema — so‘zning ma’noga ega eng kichik qismi; o‘zak ham, qo‘shimcha ham morfema
O‘zakni aniqlashning oddiy yo‘li: so‘zdan qo‘shimchalarni oxiridan boshlab birma-bir olib tashlang; ma’noli, boshqa bo‘linmaydigan qism qolganda to‘xtang.
§2. Qo‘shimchalarning uch turi
So‘z yasovchi qo‘shimchalar yangi lug‘aviy ma’noli so‘z hosil qiladi; ko‘pincha so‘z turkumi ham o‘zgaradi: ish (ot) → ishla (fe’l), aql (ot) → aqlli (sifat), gul → gulzor (yangi narsa).
Shakl yasovchi (lug‘aviy shakl hosil qiluvchi) qo‘shimchalar so‘zga qo‘shimcha ma’no qo‘shadi, lekin yangi so‘z yasamaydi va so‘zni boshqa so‘zga bog‘lamaydi: ko‘plik -lar, qiyosiy daraja -roq, kichraytish-erkalash -cha, -jon, fe’l nisbatlari (yoz-dir, yoz-il), sifatdosh va ravishdosh shakllari (o‘qigan, o‘qib).
So‘z o‘zgartuvchi (sintaktik shakl hosil qiluvchi) qo‘shimchalar so‘zni gapdagi boshqa so‘zlarga bog‘laydi: kelishik (-ning, -ni, -ga, , ), egalik (, , ), fe’ldagi shaxs-son (, , ) qo‘shimchalari.
Sinov: qo‘shimcha qo‘shilgach, lug‘atda alohida so‘z sifatida beriladigan yangi so‘z hosil bo‘ldimi? Ha — so‘z yasovchi. Yo‘q, lekin so‘zning boshqa so‘zlar bilan aloqasi o‘zgardimi? Ha — so‘z o‘zgartuvchi. Ikkalasi ham yo‘q — shakl yasovchi.
Misol
Ishchilarga so‘zidagi qo‘shimchalarning turini aniqlang.
O‘zak — ish (ot).
-chi: ishchi — yangi so‘z, kasb egasini bildiradi → so‘z yasovchi.
-lar: ko‘plik ma’nosini qo‘shadi, yangi so‘z yasamaydi → shakl yasovchi.
O‘zak → so‘z yasovchi → shakl yasovchi → so‘z o‘zgartuvchi
ish-chi-lar-imiz-ga: ish (o‘zak) + -chi (yasovchi) + -lar (ko‘plik) + -imiz (egalik) + -ga (kelishik). Bu tartib buzilmaydi: ✗ ishlarchiga, ✗ kitobimlar (to‘g‘risi kitoblarim). Mantiqi oddiy: avval yangi so‘z yasaladi, keyin unga qo‘shimcha ma’no beriladi, eng oxirida u gapdagi boshqa so‘zlarga bog‘lanadi. Bir so‘zda bir necha yasovchi qo‘shimcha bo‘lishi mumkin: ish-chi-lik, bil-im-don, paxta-kor-lik. Har bir yasovchi oldingi negizdan yangi so‘z yasaydi, shuning uchun yasalish bosqichma-bosqich boradi.
Misol
Paxtakorlarimizning so‘zini tarkibga ajrating.
O‘zak: paxta.
-kor — so‘z yasovchi: paxtakor (paxta yetishtiruvchi kishi).
2. Kompozitsiya — ikki yoki undan ortiq o‘zakni qo‘shib yangi so‘z hosil qilish:
qo‘shma so‘zlar: belbog‘, kungaboqar, toshbaqa, sotib olmoq (qo‘shma fe’l);
juft so‘zlar: ota-ona, bola-chaqa, qozon-tovoq.
3. Konversiya (ma’no va turkum almashishi) — so‘z shaklini o‘zgartirmasdan boshqa turkumga o‘tadi: yaxshi (sifat) → Yaxshidan ot qoladi (otlashgan sifat). 4. Qisqartma (abbreviatsiya) — so‘z birikmasidan bosh harflar yoki qismlar olinadi: BMT (Birlashgan Millatlar Tashkiloti).
Bir xil ko‘rinishdagi qo‘shimcha turli vazifada bo‘lishi mumkin: -chao‘zbekcha da ravish yasovchi, kitobcha da kichraytish shakli
§5. Tuzilishiga ko‘ra so‘z turlari
Tub so‘z — yasovchi qo‘shimchasiz, o‘zakning o‘zi: gul, bil, oq, tosh.
Yasama so‘z — so‘z yasovchi qo‘shimcha yoki kompozitsiya orqali hosil bo‘lgan: gulzor, bilim, oqlik, toshbaqa.
Sodda so‘z — bitta o‘zakli: gul, gulzor.
Qo‘shma so‘z — ikki o‘zakli, bitta ma’noli, qo‘shib yoki ajratib yoziladi: oshqozon, sotib olmoq.
Juft so‘z — ikki teng huquqli so‘z, chiziqcha bilan yoziladi: ota-ona.
Takroriy so‘z — bir so‘zning takrori: asta-asta, katta-katta.
Asosdosh so‘zlar — bitta o‘zakdan yasalgan so‘zlar oilasi: bil — bilim — bilimdon — bilimli — bildirish; o‘qi — o‘quv — o‘quvchi — o‘qituvchi. Asosdosh so‘zlarni bilish imloda ham yordam beradi: noaniq tovushni asosdosh so‘z orqali tekshirish mumkin.
Misol
Bilimdon so‘zi qanday yasalgan?
O‘zak — bil (fe’l): «bilmoq».
-im — ot yasovchi: bilim (ot).
-don — sifat yasovchi: bilimdon (bilimi ko‘p).
Yasalish ikki bosqichli: bil → bilim → bilimdon.
Javob: affiksatsiya usuli; tub emas, yasama sodda so‘z.
§6. Morfemik tahlil tartibi
So‘zni tarkibga ajratishda quyidagi tartibga amal qiling:
so‘zning gapdagi ma’nosini va turkumini aniqlang;
oxiridan boshlab so‘z o‘zgartuvchi qo‘shimchalarni (kelishik, egalik, shaxs-son) ajrating;
keyin shakl yasovchilarni (ko‘plik, daraja, nisbat, sifatdosh, ravishdosh) ajrating;
qolgan negizda so‘z yasovchi bormi — tekshiring; har bir yasovchini olib tashlaganda ma’noli so‘z qolishi kerak;
oxirida qolgan ma’noli, bo‘linmaydigan qism — o‘zak.
Hozirgi tilda bo‘linmaydigan so‘z tarixan yasama bo‘lsa ham, tahlilda tub so‘z deb olinadi: qishloq (tarixan qish + -loq), o‘roq (o‘r- + -oq)
Bu tartib xatoni kamaytiradi: masalan, o‘qituvchilik so‘zida o‘qi + -t (orttirma nisbat) + -uvchi (ot yasovchi) + -lik (ot yasovchi) qismlarini ketma-ket ko‘rasiz.
O‘zingizni tekshiring
Gulzorlarda so‘zida qaysi qo‘shimcha so‘z yasovchi?
-roq qaysi turdagi qo‘shimcha?
Kitoblarimni so‘zidagi so‘z o‘zgartuvchi qo‘shimchalarni ayting.
Kungaboqar qaysi usulda yasalgan?
Ishlamoq so‘zining o‘zagi qaysi?
O‘qi o‘zagidan yasalgan asosdosh so‘zlarga misol keltiring.
Yaxshidan ot qoladi gapida yaxshi qaysi usulda otga aylangan?
Do‘stona so‘zidagi -ona qanday qo‘shimcha?
Ko‘p uchraydigan xatolar
-lar ni so‘z yasovchi deb belgilash — u shakl yasovchi.
O‘zak va negizni adashtirish: ishchilar da o‘zak ish, negiz ishchi.
Qo‘shimchalar tartibini buzish: ✗ kitobimlar.
Qo‘shma so‘zni so‘z birikmasi deb hisoblash: belbog‘ — bitta so‘z.
Bir xil ko‘rinishdagi qo‘shimchalarni farqlamaslik: -cha ravish yasovchi yoki kichraytish shakli bo‘lishi mumkin.
Yasalish bosqichlarini sakrab o‘tish: bilimdonbil dan bevosita emas, bilim dan yasalgan.