XX asr o‘zbek adabiyoti

XX asr o‘zbek adabiyoti — jadidlardan keyingi, sovet davrida yaratilgan adabiyot. Bu davrda yozuvchilar mafkuraviy cheklovlar (sotsialistik realizm) sharoitida ishlagan, shunga qaramay xalq hayoti, tarix va inson ruhiyatini teran aks ettirgan ko‘plab asarlar yaratilgan. Bu davr adabiyoti bugungi o‘quvchiga eng yaqin: maktab dasturidagi hikoya va qissalarning ko‘pi aynan shu yillarda yozilgan. Imtihonda muallif — asar — qahramon moslashtirish va asar g‘oyasi so‘raladi.

§1. Davrning umumiy manzarasi

• 1930–1950 yillar: roman va qissaning shakllanishi, tarixiy mavzu, urush yillari she’riyati (1941–1945).
• 1960–1980 yillar: «iliqlik» davri — inson ruhiyati, axloqiy muammolar, tarixiy xotiraga qaytish; she’riyatda yangi avlod (Erkin Vohidov, Abdulla Oripov, Rauf Parfi).
• Asosiy janrlar: roman, qissa, hikoya, drama, lirika, doston; she’riyatda barmoq vazni yetakchi bo‘ldi, aruz esa g‘azalchilikda saqlanib qoldi.

Davrni bilish nima uchun kerak? Masalan, urush yillari she’riyatida vatanparvarlik va sabr asosiy mavzu bo‘lgan; 1960-yillardan keyin esa shoirlar ko‘proq shaxsning ichki dunyosi, til va tarix taqdiri haqida yoza boshlagan.

§2. Nasr ustalari (1930–1960)

G‘afur G‘ulom (1903–1966) — shoir va nosir.

• «Shum bola» qissasi — sho‘x, ziyrak bola Qoravoy (Shum bola) sarguzashtlari orqali eski turmush tasviri; yumor va hajv.
• «Sen yetim emassan» she’ri (1942) — urush yillarida yetim qolgan bolalarga xalq mehri.
• «Sog‘inish», «Kuzatish» she’rlari, «Yodgor» qissasi.

Misol

G‘afur G‘ulomning «Sen yetim emassan» she’ri qaysi tarixiy sharoitda yozilgan va g‘oyasi nima?

1. Sana va sharoit: 1942-yil, Ikkinchi jahon urushi; front yaqinidagi hududlardan ko‘chirilgan minglab yetim bolalar O‘zbekistonga keltirilgan.
2. Voqelik: o‘zbek oilalari bu bolalarni o‘z farzandidek qabul qilgan — she’r shu xalq mehrini ifodalaydi.
3. Badiiy usul: lirik qahramon yetim bolaga bevosita murojaat qiladi, unga yangi uy va oila borligini aytib taskin beradi.
4. Javob: urush davri; g‘oya — insonparvarlik, xalqning mehr-oqibati, boshqa millat bolasini ham o‘z farzandi deb bilish.

Oybek (Muso Toshmuhammad o‘g‘li, 1905–1968).

• «Qutlug‘ qon» — inqilobdan oldingi hayot; Yo‘lchi, Gulnor, Mirzakarimboy obrazlari.
• «Navoiy» (1944) — Alisher Navoiy hayoti va Hirot muhiti haqidagi tarixiy-biografik roman.
• «Bolalik» — avtobiografik qissa.

Abdulla Qahhor (1907–1968) — o‘zbek hikoyachiligining yirik ustasi; qisqa, lo‘nda, kinoyali uslubi bilan mashhur.

• Hikoyalari: «Bemor» (Sotiboldi — xotinini davolay olmagan kambag‘al), «O‘g‘ri» (Qobil bobo — ho‘kizi o‘g‘irlangan dehqon, amaldorlar zulmi), «Anor» (Turobjon — homilador xotiniga anor topib berolmagan yigit), «Dahshat» (Unsin).
• Romanlari «Sarob», «Qo‘shchinor chiroqlari»; qissalari «Sinchalak» (Saida), «O‘tmishdan ertaklar».
• Dramalari: «Shohi so‘zana», «Ayajonlarim», «Og‘riq tishlar».

Misol

Abdulla Qahhorning «O‘g‘ri» hikoyasidagi asosiy konflikt va g‘oyani aniqlang.

1. Voqea: Qobil boboning ho‘kizi o‘g‘irlanadi, u yordam so‘rab amaldorlarga boradi.
2. Amaldorlar (amin, ellikboshi) yordam o‘rniga undan pora undiradi.
3. Konflikt — oddiy dehqon va poraxo‘r amaldorlar o‘rtasida; asl «o‘g‘ri» — tizimning o‘zi.
4. G‘oya: chorizm davridagi adolatsizlik va zulmni fosh etish; nom ramziy ma’noga ega.

§3. She’riyat va dramaturgiya (1930–1960)

• Hamid Olimjon (1909–1944) — «Zaynab va Omon», «Oygul bilan Baxtiyor» (xalq ertagi asosida) dostonlari, «Muqanna» dramasi; lirik she’rlari.
• Zulfiya (1915–1996) — shoira, Hamid Olimjonning rafiqasi; «Bahor keldi seni so‘roqlab» she’ri — sadoqat va sog‘inch.
• Maqsud Shayxzoda (1908–1967) — «Mirzo Ulug‘bek» tragediyasi: buyuk olimning fojiasi, ilm va jaholat to‘qnashuvi; «Toshkentnoma» lirik dostoni.
• Usmon Nosir — iste’dodli lirik, qatag‘on qurboni; Mirtemir.

§4. 1960–1980 yillar nasri

• Said Ahmad (1920–2007) — «Ufq» trilogiyasi; «Kelinlar qo‘zg‘oloni» komediyasi (Farmonbibi obrazi); «Jimjitlik» romani.
• O‘tkir Hoshimov (1941–2013) — «Bahor qaytmaydi», «Dunyoning ishlari» (ona haqidagi qissa-xotiralar), «Ikki eshik orasi» (urush va urushdan keyingi qishloq hayoti), «Nur borki, soya bor».
• Pirimqul Qodirov (1928–2010) — «Yulduzli tunlar» — Bobur hayoti haqidagi tarixiy roman.
• Odil Yoqubov (1926–2009) — «Ulug‘bek xazinasi» (Mirzo Ulug‘bek fojiasi), «Diyonat», «Ko‘hna dunyo».
• Shukur Xolmirzayev — hikoya va qissalar ustasi.
• Xudoyberdi To‘xtaboyev — «Sariq devni minib» (Hoshimjon sarguzashtlari) — bolalar uchun sarguzasht-hajviy roman.

§5. 1960–1980 yillar she’riyati

• Erkin Vohidov (1936–2016) — «O‘zbegim» qasidasi, «Ruhlar isyoni» dostoni (bengal shoiri Nazrul Islom haqida), «Oltin devor» komediyasi; Gyote «Faust»ini o‘zbek tiliga tarjima qilgan.
• Abdulla Oripov (1941–2016) — «O‘zbekiston» she’ri — Vatan tarixi va qismati haqidagi falsafiy-publitsistik ruhdagi asar; «Jannatga yo‘l» drama-dostoni; O‘zbekiston Respublikasi Davlat madhiyasi so‘zlari muallifi.
• Rauf Parfi, Omon Matjon — falsafiy, ramziy lirika.

Misol

«Yulduzli tunlar» va «Ulug‘bek xazinasi» romanlarini farqlang.

1. «Yulduzli tunlar» — muallifi Pirimqul Qodirov; bosh qahramon — Bobur.
2. «Ulug‘bek xazinasi» — muallifi Odil Yoqubov; markazda — Mirzo Ulug‘bek va uning ilmiy merosi taqdiri.
3. Ikkalasi ham tarixiy roman, lekin qahramon va davr boshqa (XV asr o‘rtasi va XV asr oxiri — XVI asr boshi).
4. Eslab qolish: «yulduzli» deb Ulug‘bek (astronom) haqida o‘ylash — tuzoq; asar Bobur haqida.

§6. Sotsialistik realizm, qatag‘on va «satr ostidagi ma’no»

1930-yillardan boshlab sovet adabiyotining yagona rasmiy metodi sotsialistik realizm deb e’lon qilindi: yozuvchi hayotni «inqilobiy taraqqiyotda», partiya nuqtai nazaridan tasvirlashi talab qilindi. 1937–1938 yillardagi qatag‘onda Qodiriy, Cho‘lpon, Fitrat, Usmon Nosir kabi adiblar halok bo‘ldi; ko‘plab asarlar man etildi.

• Natijada adabiyotda ikki qatlam paydo bo‘ldi: rasmiy (mafkuraviy talablarga javob beradigan) va yashirin (ramz, tarixiy mavzu, majoz orqali haqiqatni aytish).
• 1950-yillarning o‘rtasidan boshlangan «iliqlik» davrida ayrim qatag‘on qilingan adiblar oqlandi, adabiyotda inson ruhiyatiga e’tibor kuchaydi.
• 1960–1980 yillarda tarixiy mavzu (Navoiy, Ulug‘bek, Bobur, Beruniy) milliy o‘zlikni eslatishning xavfsiz yo‘liga aylandi.

Misol

Nega 1960–1980 yillarda tarixiy shaxslar haqidagi asarlar (Shayxzodaning «Mirzo Ulug‘bek»i, Odil Yoqubovning «Ulug‘bek xazinasi», Pirimqul Qodirovning «Yulduzli tunlar»i) ko‘paydi?

1. Cheklov: zamonaviy hayotdagi muammolarni ochiq tanqid qilish xavfli edi.
2. Imkoniyat: o‘tmish haqida yozish orqali ilm va jaholat, hokimiyat va shaxs, vatan va g‘urbat haqida erkinroq fikr aytish mumkin edi.
3. Ijtimoiy ehtiyoj: o‘quvchi milliy tarix va buyuk ajdodlar haqida bilishni istardi; bu asarlar milliy o‘zlikni uyg‘otdi.
4. Javob: tarixiy mavzu bir vaqtda tarixiy xotirani tiklash va zamonaviy muammolar haqida majoziy so‘zlash vositasi bo‘ldi.

O‘zingizni tekshiring

1. «Shum bola» qissasining muallifi kim?

2. «Bemor» hikoyasining bosh qahramoni kim?

3. «Mirzo Ulug‘bek» tragediyasini kim yozgan?

4. Gyote «Faust»ini o‘zbek tiliga kim tarjima qilgan?

5. Oybekning «Navoiy» romani qaysi yili yozilgan?

6. «Ikki eshik orasi» romanining muallifi kim?

7. «Yulduzli tunlar» romanining bosh qahramoni kim?

8. O‘zbekiston Davlat madhiyasi so‘zlarining muallifi kim?

Ko‘p uchraydigan xatolar

• «Shum bola» muallifini Abdulla Qahhor deb yozish (G‘afur G‘ulom).
• «Yulduzli tunlar»ni Ulug‘bek haqida deb hisoblash (Bobur haqida).
• «Mirzo Ulug‘bek» tragediyasi (Shayxzoda) va «Ulug‘bek xazinasi» romanini (Odil Yoqubov) adashtirish.
• «Zaynab va Omon»ni Hamza yoki jadidlarga nisbat berish (Hamid Olimjon).
• «Kelinlar qo‘zg‘oloni»ni Abdulla Qahhorga nisbat berish (Said Ahmad).
• Sovet davri asarlarini faqat mafkuraviy deb rad etish va ulardagi ramziy, yashirin ma’nolarni ko‘rmaslik.