Zamonaviy o‘zbek adabiyoti — asosan mustaqillik yillari (1991-yildan keyin) va undan biroz oldin boshlangan yangilanish davri adabiyoti. Mafkuraviy cheklovlar olib tashlangach, yozuvchilar avval tilga olinmagan mavzular — qatag‘on, milliy o‘zlik, paxta yakkahokimligi, inson ruhiyatining murakkab qatlamlari haqida erkin yoza boshladi. Imtihonda muallif — asar moslashtirish bilan birga badiiy tahlil savollari ham beriladi, shuning uchun bu mavzuda tahlil algoritmi ayniqsa muhim. Zamonaviy adabiyot — hali «tugallanmagan» jarayon: uning baholari bahsli bo‘lishi mumkin, shuning uchun bu yerda faktlardan tashqari o‘z fikrini asoslash ko‘nikmasi ham sinaladi.
§1. Davrning xususiyatlari
Erkin ijod va mavzular xilma-xilligi; tarixiy haqiqatni tiklash (jadidlar, qatag‘on yillari).
Milliy o‘zlik va ma’naviy qadriyatlar, ona yer, ota-bobolar xotirasi.
Inson ruhiyati: ichki monolog, ong oqimi, tush va xotira orqali tasvir.
Modernistik izlanishlar: ramziy-falsafiy nasr, an’anaviy bo‘lmagan kompozitsiya, metafora asosidagi syujet.
She’riyatda erkin vazn (sarbast) va an’anaviy barmoq-aruz yonma-yon.
Bu o‘zgarishlarning sababi ikki xil. Birinchidan, mafkuraviy senzura yo‘qoldi va ilgari yopiq mavzular ochildi. Ikkinchidan, o‘zbek yozuvchilari jahon adabiyoti — Markes, Kafka, Folkner, Aytmatov tajribasini o‘zlashtirdi: hikoya qilish usullari, vaqtni buzib tasvirlash, ramziy olam yaratish milliy adabiyotga ham kirib keldi.
Zamonaviy asarda ko‘pincha voqeadan ko‘ra ma’no muhim: ramz va timsollarni izlang.
§2. Nasr
Tog‘ay Murod (1948–2003) — «Otamdan qolgan dalalar» (1994) romani: dehqon Dehqonqulning hayoti orqali yer va inson munosabati, paxta yakkahokimligi fojiasi; xalq og‘zaki ijodiga yaqin ritmik, takrorlarga boy uslub. Qissalari: «Yulduzlar mangu yonadi» (Bo‘ri polvon), «Oydinda yurgan odamlar».
Isajon Sulton — «Boqiy darbadar», «Ozod» romanlari — falsafiy-ma’naviy izlanish.
Ulug‘bek Hamdam — «Muvozanat» romani: inson ichki muvozanati va jamiyat.
Erkin A’zam, Luqmon Bo‘rixon, Shoyim Bo‘tayev — hikoya va qissalar.
Bu asarlarni birlashtiruvchi xususiyat — shaxs va jamiyat munosabatiga yangicha qarash: qahramon endi «namunali quruvchi» emas, o‘z ichki savollari, xatolari va izlanishlari bilan tirik inson sifatida tasvirlanadi.
§3. She’riyat
Abdulla Oripov va Erkin Vohidov ijodining yangi bosqichi: mustaqillik, Vatan, ma’naviyat mavzulari.
Muhammad Yusuf (1954–2001) — xalqona, samimiy lirika, Vatan va el-yurt mavzusi; ko‘plab she’rlari qo‘shiqqa aylangan.
Usmon Azim, Xurshid Davron, Shavkat Rahmon — falsafiy-ramziy lirika, tarixiy xotira.
Zamonaviy she’riyatda uch xil vazn yonma-yon yashaydi: barmoq (bo‘g‘inlar soni teng), aruz (asosan g‘azalda) va sarbast (erkin vazn: misralar uzunligi teng emas, qofiya majburiy emas, ohangni sintaksis va takror ushlab turadi). Sarbast «qoidasiz» she’r emas: unda ritm pauzalar, takrorlar va misralar bo‘linishi orqali yaratiladi.
Sarbast — erkin vazn: bo‘g‘in soni va qofiya majburiy emas, ritmni sintaksis va takror beradi.
Misol
Quyidagi satrlarning vaznini aniqlang va ma’nosini izohlang (satrlar dars uchun namuna sifatida tuzilgan, real she’rdan olinmagan): Dalam — / otamning kaftidagi chiziqlar. / Har bahor / men ularni qaytadan o‘qiyman.
Bo‘g‘inlarni sanash: misralar 2, 10, 3 va 10 bo‘g‘indan iborat — qo‘shni misralar teng emas, muntazam takrorlanuvchi o‘lchov yo‘q, demak, barmoq emas.
Qofiya: misralar oxiri qofiyalanmaydi; aruz qoliplari ham yo‘q.
Ritm manbai: qisqa va uzun misralar almashinuvi, tire bilan pauza — bu sarbastning belgisi.
Ma’no: dala ota qo‘lidagi chiziqlarga o‘xshatiladi — yer va avlodlar xotirasi bir butun; «qaytadan o‘qiyman» — merosni har yili yangidan anglash.
Javob: sarbast; mavzu — yer va ota merosi (Tog‘ay Murod romani mavzusiga yaqin).
§5. Badiiy tahlil algoritmi
Har qanday asarni tahlil qilishda quyidagi tartibdan foydalaning:
Mavzu — asar nima haqida (hayot sohasi, muammo).
G‘oya — muallif nimani tasdiqlaydi yoki qoralaydi.
Obrazlar tizimi — bosh va yordamchi qahramonlar, ularning qarama-qarshiligi.
Konflikt — tashqi (inson va jamiyat) yoki ichki (qahramon qalbidagi kurash).
Syujet va kompozitsiya — voqealar tartibi, retrospeksiya, ochiq yakun.
Timsol va detallar — takrorlanuvchi ramziy narsalar (yer, dala, yo‘l, tush).
Til va uslub — hikoyachi kim (1- yoki 3-shaxs), ritm, so‘z tanlovi.
Muallif pozitsiyasi — muallif kimning tarafida, qanday baholaydi.
Misol
«Otamdan qolgan dalalar» romanini tahlil qiling.
Mavzu: dehqon va yer; sovet davridagi qishloq hayoti.
G‘oya: yerga mehr — insonning asl ildizi; paxta yakkahokimligi va adolatsizlik insonni ham, yerni ham xonavayron qiladi.
Bosh obraz: Dehqonqul — mehnatkash, sodda, ammo tizim oldida ojiz dehqon.
Konflikt: dehqon va uni ezgan tizim o‘rtasida.
Timsol: «otamdan qolgan dalalar» — avlodlar merosi, ota-bobolar xotirasi va Vatan.
Uslub: xalq dostonlariga xos takrorlar va ritm, so‘zlashuvga yaqin til.
Xulosa: roman — yer va inson qadri haqida achchiq haqiqat.
Misol
«Tushda kechgan umrlar» sarlavhasining ma’nosini izohlang.
Asar qahramoni Rustam urushdan qaytgach hayotda o‘z o‘rnini topa olmaydi.
Uning umri go‘yo tushdagidek — orzu va umidlar ro‘yobga chiqmay o‘tib ketadi.
Sarlavha bir kishining emas, butun avlodning befoyda o‘tgan, qadrsizlangan umriga ishora.
Javob: sarlavha — ramziy; asarning fojiaviy g‘oyasini ifodalaydi.
§6. Zamonaviy nasrdagi yangi usullar
Ong oqimi — qahramon fikrlari tartibsiz, uzluksiz oqim sifatida beriladi.
Retrospeksiya — voqealar orqaga qaytib, xotira orqali hikoya qilinadi.
Ochiq yakun — muallif xulosani o‘quvchiga qoldiradi.
Ko‘p ovozlilik — bir voqea turli qahramonlar nuqtai nazaridan beriladi.
Ramziy-falsafiy olam — real joy va vaqt aniq bo‘lmasligi mumkin (Nazar Eshonqul nasrida bo‘lgani kabi), voqealar majoz sifatida o‘qiladi.
Misol
Hikoya qahramonning o‘limidan boshlanadi, keyin uning bolaligi, yoshligi ketma-ket emas, aralash eslanadi, oxirida esa nima bo‘lgani aniq aytilmaydi. Qaysi usullar qo‘llangan?
Voqealar oxiridan boshlanib, o‘tmishga qaytadi → retrospeksiya.
Xotiralar tartibsiz, qahramon fikri oqimida beriladi → ong oqimi unsurlari.
Yakunda xulosa aytilmaydi → ochiq yakun.
Javob: retrospeksiya, ong oqimi, ochiq yakun.
O‘zingizni tekshiring
«Otamdan qolgan dalalar» romanining muallifi kim?
«Tushda kechgan umrlar» romanining bosh qahramoni kim?
«Go‘rkov» hikoyasining muallifi kim?
«Muvozanat» romanining muallifi kim?
Bo‘g‘in soni va qofiya majburiy bo‘lmagan erkin vazn nima deb ataladi?
Voqealarni orqaga qaytib, xotira orqali hikoya qilish usuli nima?
«Bozor» romanining muallifi kim?
Asar nima haqida ekani — mavzumi yoki g‘oyami?
Ko‘p uchraydigan xatolar
Asarni faqat syujetini aytib «tahlil qilish» — g‘oya, obraz va badiiy vositalarni ham ko‘rsating.
«Otamdan qolgan dalalar» muallifini O‘tkir Hoshimov deb yozish (Tog‘ay Murod).
Mavzu va g‘oyani adashtirish.
Ramziy detalni so‘zma-so‘z tushunish (dala — faqat ekin maydoni emas).
«Bozor» romanini Isajon Sultonga nisbat berish (Xurshid Do‘stmuhammad).
Sarbastni «vaznsiz, qoidasiz» she’r deb hisoblash — unda ritm sintaksis va takror orqali yaratiladi.