VII asr oxiri – VIII asr boshida Movarounnahr Arab xalifaligi tarkibiga kirdi. Bu voqea mintaqa hayotini tubdan o‘zgartirdi: islom dini, arab tili va yozuvi, yangi soliq tizimi joriy bo‘ldi, O‘rta Osiyo esa keyinchalik islom sivilizatsiyasining eng yirik ilmiy markazlaridan biriga aylandi. Mavzuni bilish keyingi davrlar — Somoniylar va "Sharq Uyg‘onishi"ni tushunish uchun kalit hisoblanadi. Imtihonda istilo bosqichlari, qo‘zg‘olonlar sanasi va rahbarlari, soliq turlari so‘raladi.
§1. Arab xalifaligining vujudga kelishi
610 yillar atrofida Arabistonda islom dini paydo bo‘ldi.
622 yil — hijrat: Muhammad payg‘ambar Makkadan Madinaga ko‘chdi; hijriy yil hisobi shu yildan boshlanadi
Payg‘ambar vafotidan (632) keyin davlatni xalifalar boshqargan. Dastlabki to‘rt xalifa davrida Eron, Suriya, Misr egallandi; Sosoniylar davlati quladi.
Ummaviylar sulolasi (661–750) — poytaxt Damashq. Movarounnahrning bosib olinishi asosan shu davrga to‘g‘ri keladi.
Abbosiylar sulolasi (750 yildan) — poytaxt Bag‘dod. Ular hokimiyatga Xurosonda boshlangan Abu Muslim boshchiligidagi harakat yordamida kelgan.
Xalifalikning kengayishiga sabab — yangi din atrofida birlashgan kuchli qo‘shin, qo‘shni Vizantiya va Eronning uzoq urushlar natijasida zaiflashgani.
§2. Arablar kelishi arafasida Movarounnahr
"Movarounnahr" arabcha "daryo ortidagi yerlar" degani — Amudaryo va Sirdaryo oralig‘i.
Mintaqa bir qancha mustaqil hokimliklarga bo‘lingan edi: Sug‘d (Samarqand, Panjikent), Buxoro, Xorazm, Choch, Farg‘ona, Toxariston.
Hukmdorlar turlicha atalgan: Samarqandda — ixshid, Buxoroda — buxorxudot, Xorazmda — xorazmshoh.
Hokimliklar o‘zaro raqobatda bo‘lgan va yagona qo‘shin tuza olmagan; bu istiloni osonlashtirgan asosiy sabab edi.
Iqtisod rivojlangan: dehqonchilik, hunarmandchilik, Buyuk ipak yo‘lidagi savdo (sug‘dlar — mashhur savdogarlar).
Aholi turli dinlarga e’tiqod qilgan: zardushtiylik asosiy din bo‘lgan, buddaviylik, nasroniylik va moniylik jamoalari ham mavjud edi. Bu diniy xilma-xillik keyinchalik islom tarqalishining sekin kechishiga ham ta’sir qilgan.
§3. Movarounnahrning bosib olinishi
Dastlabki talonchilik yurishlari VII asr o‘rtasidan boshlangan; 670-yillarda arablar Buxoroga hujum qilgan.
705–715 yillar — Xuroson noibi Qutayba ibn Muslim Movarounnahrni bosib oldi
Poykand (706), Buxoro (709), Samarqand va Xorazm (712), so‘ng Choch va Farg‘onaga yurishlar.
Qutayba bosib olingan shaharlarda masjidlar qurdirgan, arab qo‘shinlarini joylashtirgan, aholidan katta tovon undirgan.
Sug‘d hokimi Devashtich qarshilik ko‘rsatgan; Mug‘ tog‘idagi qal’ada qamalda qolib, 722 yilda asir olingan va qatl etilgan. XX asrda Mug‘ tog‘idan topilgan sug‘d hujjatlari — bu davr haqidagi muhim manba.
751 yil — Talas jangi: arablar Xitoy (Tan imperiyasi) qo‘shinini yengdi
Talas jangidan keyin Xitoyning O‘rta Osiyoga da’volari to‘xtadi; rivoyatga ko‘ra, asirlar orqali qog‘oz tayyorlash sirlari Samarqandga, undan g‘arbga tarqaldi.
§4. Xalifalikka qarshi qo‘zg‘olonlar
Sabablari: og‘ir soliqlar, mahalliy aholining kamsitilishi, zodagonlarning yer va hokimiyatdan mahrum bo‘lishi, arab amaldorlarining zulmi.
Abu Muslim harakati (747–750) — Xurosonda boshlangan; Ummaviylarni ag‘darib, Abbosiylarni hokimiyatga keltirdi. Keyin Abu Muslimning o‘zi xalifa buyrug‘i bilan o‘ldirildi (755).
769–783 yillar — Muqanna qo‘zg‘oloni
Muqanna harakati ishtirokchilari "oq kiyimlilar" deb atalgan. Markazi — Qashqadaryo va Zarafshon vohalari; qo‘zg‘olonchilarga turklar ham yordam bergan. Muqanna Sanam qal’asida qamalda qolib halok bo‘lgan.
806–810 yillar — Rofe ibn Lays qo‘zg‘oloni
Rofe ibn Lays qo‘zg‘oloni Samarqanddan boshlanib, Farg‘ona, Choch, Buxoro, Xorazmga yoyildi. Uni bostirishda mahalliy Somon xudot avlodlari xalifaga yordam bergan.
Oqibat: qo‘zg‘olonlar bostirilgan bo‘lsa-da, xalifalik endi mahalliy zodagonlarga tayanishga majbur bo‘ldi. Somoniylar Samarqand, Farg‘ona, Choch va Hirotga hokim etib tayinlandi — bu keyinchalik mustaqil mahalliy sulolalar yuksalishiga yo‘l ochdi.
§5. Ijtimoiy-iqtisodiy o‘zgarishlar
Yerlar xalifa mulki hisoblangan; dehqonlar davlatga soliq to‘lagan.
Soliq turlari: xiroj — yer solig‘i (hosilning bir qismi); jizya — musulmon bo‘lmaganlardan olinadigan jon solig‘i; zakot — musulmonlardan olinadigan diniy soliq (mol-mulkning bir qismi).
Islomni qabul qilganlar jizyadan ozod bo‘lishi kerak edi; ammo ba’zi noiblar daromad kamaymasligi uchun musulmonlardan ham jizya undirgan — bu norozilik sabablaridan biri bo‘ldi.
Hunarmandchilik va savdo davom etdi; Movarounnahr xalifalikning boy viloyatlaridan biriga aylandi.
§6. Madaniy o‘zgarishlar
Islom dini asta-sekin keng tarqaldi; masjidlar, keyinroq madrasalar qurildi. Zardushtiylik, buddaviylik, nasroniylik ta’siri susaydi.
Arab tili davlat ishlari va ilm tiliga aylandi; arab yozuvi joriy bo‘ldi. Sug‘d va xorazm yozuvlari asta-sekin iste’moldan chiqdi.
O‘rta Osiyolik olimlar Bag‘dodda ilm-fan rivojiga hissa qo‘shdi (Xorazmiy, Farg‘oniy) — keyingi "Sharq Uyg‘onishi"ning zamini.
Arab tarixchisi Tabariy va Narshaxiyning "Buxoro tarixi" — istilo haqidagi asosiy yozma manbalar.
Tarixiy ahamiyati: arab istilosini faqat bosqinchilik deb baholash to‘liq bo‘lmaydi. Bir tomondan, istilo shaharlarning vayron bo‘lishi, aholining qirilishi, og‘ir soliqlar va mahalliy madaniyat yodgorliklarining yo‘qolishiga olib keldi. Ikkinchi tomondan, Movarounnahr ulkan xalifalik bozoriga qo‘shildi, ilm-fan arab tili orqali yagona makonga birlashdi, savdo yo‘llari xavfsizroq bo‘ldi. Bir yarim asr ichida mahalliy aholi yangi dinni o‘zlashtirib, uni o‘z an’analari bilan boyitdi va IX asrdan boshlab islom olamining yetakchi olimlarini yetishtirib chiqardi. Tarixchi uchun muhim vazifa — voqeani bir tomonlama emas, sabab va oqibatlari bilan birga ko‘rib chiqish.
"Voqealarni xronologik tartibda joylang: Rofe ibn Lays qo‘zg‘oloni; Devashtich qatl etilishi; Muqanna qo‘zg‘oloni; Talas jangi."
Devashtich — 722 yil.
Talas jangi — 751 yil.
Muqanna — 769–783 yillar.
Rofe ibn Lays — 806–810 yillar.
Javob: Devashtich → Talas → Muqanna → Rofe ibn Lays.
Misol
Manba tahlili: "U Buxoroga kelib, shaharni qayta-qayta egalladi, aholi har safar qaytadan dindan qaytardi; nihoyat u shaharda masjid qurdirib, aholining uylarining yarmini arablarga bo‘lib berdi" (Narshaxiy, "Buxoro tarixi"). Gap kim haqida va qaysi davr haqida?
Buxoroni egallash va masjid qurish — VIII asr boshidagi arab istilosi.
Buxoroni 709 yilda batamom bo‘ysundirgan arab noibi — Qutayba ibn Muslim.
Manba istilochilarning qattiq siyosatini va islomning sekin tarqalganini ko‘rsatadi.
Javob: Qutayba ibn Muslim, VIII asr boshi (705–715).
Misol
Sabab-oqibat: "Nega xalifalik IX asr boshida Somoniylarni hokim etib tayinladi?"
Muqanna va Rofe ibn Lays qo‘zg‘olonlari xalifalikning faqat kuch bilan boshqara olmasligini ko‘rsatdi.
Somon xudot avlodlari Rofe ibn Lays qo‘zg‘olonini bostirishda xalifaga yordam bergan.
Mahalliy aholi ishonadigan zodagonlarga tayanish xalifalik uchun foydali edi.
Javob: qo‘zg‘olonlardan keyin mahalliy zodagonlar orqali hududni boshqarish uchun.
O‘zingizni tekshiring
Movarounnahrni kim bosib olgan?
Talas jangi qaysi yili bo‘lgan?
Muqanna qo‘zg‘oloni ishtirokchilari qanday atalgan?
Xiroj qanday soliq?
Abbosiylar poytaxti qaysi shahar?
Devashtich qayerda qarshilik ko‘rsatgan?
Rofe ibn Lays qo‘zg‘oloni qaysi yillarda bo‘lgan?
Samarqand hukmdorlari qanday unvonga ega edi?
Ko‘p uchraydigan xatolar
Muqanna va Rofe ibn Lays qo‘zg‘olonlari sanalarini almashtirish (Muqanna oldin).
Qutaybani Abbosiylar sarkardasi deb yozish (u Ummaviylar davrida faoliyat yuritgan).
Jizya va xirojni adashtirish: xiroj — yer solig‘i, jizya — jon solig‘i.
Talas jangida arablar yengilgan deb hisoblash (arablar Xitoy qo‘shinini yenggan).
Movarounnahrni Amudaryodan janubdagi yerlar deb tushunish.
Abu Muslim harakatini Ummaviylarni hokimiyatga keltirgan deb yozish: aslida u Ummaviylarni ag‘darib, Abbosiylarni hokimiyatga keltirgan.