IV–VII asrlar O‘rta Osiyo tarixida ilk o‘rta asrlar deb ataladi. Bu davrda Kushon davlati inqirozidan so‘ng hududda ketma-ket ko‘chmanchi sulolalar — xioniylar, kidariylar, eftallar va turklar hukmronlik qildi, ammo mahalliy hokimliklar o‘z boshqaruvini ko‘p jihatdan saqlab qoldi. Aynan shu davrda yangi ijtimoiy munosabatlar (dehqonlar, kadivarlar), Sug‘d savdogarlarining Buyuk ipak yo‘lidagi yetakchiligi va turkiy runik yozuv shakllandi. Mavzu arab istilosi arafasidagi vaziyatni tushunish uchun kalit hisoblanadi. Imtihonda xioniylar, eftallar, Turk xoqonligi sanalari, mahalliy hokimliklar unvonlari va "dehqon" tushunchasi so‘raladi.
§1. Xioniylar va kidariylar
III–IV asrlarda Kushon davlati zaiflashib, uning g‘arbiy yerlarini Eronning Sosoniylar sulolasi egalladi. Shu bo‘shliqni shimoldan kelgan ko‘chmanchilar to‘ldirdi.
Xioniylar IV asr o‘rtasida O‘rta Osiyo shimolidan kelib, Sug‘d va Baqtriya yerlarini egalladi. Ular Sosoniylar Eroni bilan goh ittifoq tuzgan, goh urushgan: masalan, xioniy hukmdori Grumbat Sosoniy shoh Shopur II bilan birga Vizantiyaga qarshi yurishda qatnashgan.
Kidariylar — IV–V asrlarda Toxariston va Gandxarani boshqargan sulola. Ular tangalarida o‘zlarini Kushon an’analarining davomchilari sifatida ko‘rsatgan.
Bu davrda mahalliy shaharlar zaiflashgan, ba’zi joylarda hayot qishloqlarga ko‘chgan; ammo savdo va hunarmandchilik to‘xtamagan.
IV asr o‘rtasi — xioniylar; IV–V asrlar — kidariylar
§2. Eftallar davlati
V asr o‘rtasi – VI asr o‘rtasi; markazi — Toxariston
Eftallar (yunon va Vizantiya manbalarida "oq xunlar") Sug‘d, Choch, Farg‘ona, Shimoliy Hindiston va Sharqiy Turkistonning bir qismini bo‘ysundirgan.
Ular Sosoniylar Eroni ustidan g‘alabalar qilib, unga soliq (o‘lpon) to‘latgan; Sosoniy shoh Feruz eftallarga qarshi jangda halok bo‘lgan (484).
Boshqaruv uslubi: mahalliy hokimlar o‘z joyida qolgan, eftallarga soliq to‘lagan va harbiy yordam bergan. Shuning uchun eftallar davrida mahalliy sulolalar va madaniyat saqlanib qoldi.
Eftallar o‘z tangalarini zarb qilgan, Baqtriya (yunon harflariga asoslangan) yozuvidan foydalangan.
563–567 yillar — Turk xoqonligi va Sosoniylar ittifoqi eftallarni tor-mor etdi
Sabab-oqibat: eftallar ikki kuchli qo‘shni — sharqdan turklar va g‘arbdan Eron — orasida qolib ketgani ularning qulashiga olib keldi; ular ittifoq tuzgach, eftallar davlati ikki tomondan zarba yedi.
§3. Turk xoqonligi
552 yil — Bumin xoqon Turk xoqonligiga asos soldi; 603 yil — Sharqiy va G‘arbiy xoqonliklarga bo‘lindi
Turklar dastlab Oltoy hududida yashab, temirchilik bilan mashhur bo‘lgan; ular juan-juanlarga qaram edi. 552 yilda Bumin juan-juanlarni yengib, mustaqil xoqonlik tuzdi.
Buminning ukasi Istami yabg‘u g‘arbiy yerlarni — O‘rta Osiyoni bo‘ysundirdi.
O‘rta Osiyo G‘arbiy Turk xoqonligi tarkibiga kirdi; xoqon qarorgohi — Yettisuvda (Suyob shahri).
Xoqonlar ipak savdosini nazorat qilish uchun Eronni chetlab Vizantiya bilan diplomatik aloqa o‘rnatgan: 568 yilda sug‘dlik Maniax boshchiligidagi elchilik Konstantinopolga borgan.
Turk runik (O‘rxun-Enasoy) yozuvi paydo bo‘ldi; mashhur yodgorliklar — Kul tegin va Bilga xoqon bitiktoshlari (VIII asr, Mo‘g‘uliston).
VII asr o‘rtasida xoqonlik ichki nizolar va Xitoy (Tan imperiyasi) bosimi ostida zaiflashdi.
568 yil — Maniax elchiligi Vizantiyaga
§4. Mahalliy hokimliklar
Turk xoqonligi davrida mahalliy sulolalar o‘z boshqaruvini saqlab, xoqonga soliq to‘lagan. Xoqon ularning ichki ishlariga kam aralashgan, lekin muhim joylarga o‘z vakillari — tudunlarni yuborgan.
Sug‘d — hukmdor unvoni ixshid (markaz Samarqand); Buxoro — buxorxudot.
Afrosiyob (qadimgi Samarqand) — VII asrga oid "elchilar zali" devoriy suratlari: Samarqand ixshidi Varxumon huzuriga kelgan turli mamlakatlar elchilari tasvirlangan.
Dinlar: zardushtiylik asosiy din bo‘lgan; buddaviylik (ayniqsa Toxaristonda), nasroniylik, moniylik jamoalari ham bo‘lgan. Turklar Ko‘k Tangriga sig‘ingan.
Yozuvlar: sug‘d, xorazm, baqtriya yozuvlari va turk runik yozuvi.
Davrning ahamiyati: ilk o‘rta asrlarda ko‘chmanchi va o‘troq aholining yaqin aloqasi kuchaydi. Ko‘chmanchi sulolalar o‘troq vohalarni boshqargan bo‘lsa-da, ular mahalliy shahar madaniyatini yo‘q qilmadi, aksincha, savdodan foyda ko‘rib, uni qo‘llab-quvvatladi. Turkiy qabilalarning vohalarga o‘rnashishi keyingi asrlarda o‘zbek xalqining etnik shakllanishiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Shu bilan birga, siyosiy tarqoqlik mintaqani VIII asr boshida arab istilosiga qarshi zaif qilib qo‘ydi.
IV–VII asrlar: xioniylar → kidariylar → eftallar → Turk xoqonligi → arab istilosi arafasi
Misol
"Mos keltiring: 1) ixshid; 2) tudun; 3) afshin; 4) xorazmshoh. a) Ustrushona; b) Sug‘d; c) Choch; d) Xorazm."
Ixshid — Sug‘d hukmdori: 1–b.
Tudun — Chochda: 2–c.
Afshin — Ustrushona hukmdori: 3–a.
Xorazmshoh — Xorazm: 4–d.
Javob: 1–b, 2–c, 3–a, 4–d.
Misol
Xronologiya: "Voqealarni tartiblang: Turk xoqonligining bo‘linishi; Maniax elchiligi; Turk xoqonligining tashkil topishi; eftallarning tor-mor etilishi."
Turk xoqonligi tashkil topdi — 552 yil.
Eftallar tor-mor etildi — 563–567 yillar.
Maniax elchiligi — 568 yil.
Xoqonlik ikkiga bo‘lindi — 603 yil.
Javob: 552 → 563–567 → 568 → 603.
Misol
Manba tahlili: "Devorda turli liboslardagi elchilar tasvirlangan; ulardan biri yonidagi sug‘dcha yozuvda elchi Varxumon podshoga kelgani va o‘z hukmdorining salomini yetkazgani aytiladi." Bu qaysi yodgorlik va u nimani ko‘rsatadi?
Varxumon — VII asrdagi Samarqand ixshidi.
Elchilar tasvirlangan devoriy surat — Afrosiyobdagi "elchilar zali".
Sug‘dcha yozuv mahalliy yozuv madaniyatidan dalolat beradi; elchilar Samarqandning xalqaro aloqalarini ko‘rsatadi.
Javob: Afrosiyob "elchilar zali"; Samarqand VII asrda keng diplomatik aloqalarga ega bo‘lgan.
O‘zingizni tekshiring
Turk xoqonligi qaysi yili tashkil topgan?
Eftallar kimlar tomonidan tor-mor etilgan?
Ilk o‘rta asrlarda "dehqon" kim bo‘lgan?
Turk xoqonligi qaysi yili ikkiga bo‘lingan?
Choch hukmdori qanday atalgan?
Vizantiyaga elchi bo‘lib borgan sug‘dlik kim?
Afrig‘iylar qaysi hududni boshqargan?
Ustrushona hukmdorining unvoni nima?
Ko‘p uchraydigan xatolar
O‘rta asrlardagi "dehqon"ni oddiy ziroatchi deb tushunish (u yer egasi, zodagon).
Turk xoqonligi bo‘linishini 552 yil deb yozish (552 — tashkil topishi, 603 — bo‘linishi).
Eftallar va xioniylar tartibini almashtirish (xioniylar oldin).
Kadivarni yer egasi deb hisoblash (u ijarachi).
"Elchilar zali"ni Panjikentda deb ko‘rsatish (u Afrosiyobda, Samarqandda).
Eftallarni mahalliy sulolalarni tugatgan deb hisoblash: ular mahalliy hokimlarni o‘z joyida qoldirib, faqat soliq va harbiy yordam talab qilgan.