XIX asrning ikkinchi yarmida Rossiya imperiyasi O‘rta Osiyoni bosib oldi. Xonliklar o‘rtasidagi nizolar, ichki beqarorlik va harbiy-texnik qoloqlik istiloni osonlashtirdi. Natijada mintaqa qariyb yarim asrdan ortiq mustamlaka bo‘lib qoldi: siyosiy mustaqillik yo‘qotildi, iqtisodiyot paxta xomashyosi yetkazib berishga moslashtirildi, ammo shu bilan birga temir yo‘l, yangi texnika va jadidchilik kabi yangilanish harakatlari ham paydo bo‘ldi. Imtihonda istilo bosqichlari va sanalari, shartnomalar, mustamlaka boshqaruvi tizimi hamda xalq qarshiligi so‘raladi.
§1. Istilo sabablari va arafasidagi vaziyat
Rossiya tomonidan sabablar:
Rivojlanayotgan sanoat uchun xomashyo (ayniqsa paxta) va tayyor mahsulot sotish uchun bozorlarga ehtiyoj.
AQShdagi fuqarolar urushi (1861–1865) Amerika paxtasi yetkazib berilishini to‘xtatdi va Rossiyada paxta tanqisligini kuchaytirdi.
Angliya bilan O‘rta Osiyo uchun raqobat — bu kurash tarixda "Katta o‘yin" deb ataladi. Angliya Hindistonni egallab, shimolga qarab ta’sir doirasini kengaytirmoqchi edi.
Qrim urushidagi (1853–1856) mag‘lubiyatdan keyin Rossiya obro‘sini sharqda tiklashga intildi.
Mintaqa tomonidan sabablar:
Uch davlat — Buxoro amirligi, Xiva xonligi va Qo‘qon xonligi — o‘zaro urushlar olib borgan, yagona mudofaa tashkil qila olmagan.
Xonliklar ichida taxt uchun kurash, qabilalar nizolari davom etgan.
Qo‘shinlar eski qurollar bilan qurollangan, muntazam armiya va zamonaviy artilleriya deyarli yo‘q edi.
Istilo bosqichlari: Qo‘qon (1850–1860-yillar) → Buxoro (1866–1868) → Xiva (1873) → Qo‘qonning tugatilishi (1876)
§2. Qo‘qon xonligi va Toshkentning bosib olinishi
1850-yillardan Sirdaryo bo‘yidagi Qo‘qon qal’alari egallandi: Oqmachit (1853), keyin Avliyoota, Turkiston, Chimkent (1864).
Toshkent — O‘rta Osiyoning eng yirik savdo shahri; uni egallash butun mintaqaga yo‘l ochardi.
1865 yil bahorida Toshkent yaqinidagi jangda shahar mudofaasiga rahbarlik qilgan Qo‘qon sarkardasi Alimqul og‘ir yaralanib halok bo‘ldi.
1865 yil — general M. G. ChernyayevToshkentni egalladi
1867 yil — Turkiston general-gubernatorligi tashkil etildi, markazi Toshkent; birinchi general-gubernator — K. P. fon Kaufman
Kaufman cheksiz vakolatlarga ega bo‘lib, mahalliy aholi uni "yarim podsho" deb atagan; u qo‘shni davlatlar bilan urush e’lon qilish va sulh tuzish huquqiga ega edi.
1873–1876 yillarda Qo‘qon xonligida Po‘latxon boshchiligida xonga va ruslarga qarshi qo‘zg‘olon bo‘ldi. Shu qo‘zg‘olon bahona qilinib, xonlik tugatildi, o‘rnida Farg‘ona viloyati tuzildi (1876, birinchi harbiy gubernator — M. D. Skobelev).
§3. Buxoro amirligining bo‘ysundirilishi
1866 yil — Erjar jangida amir qo‘shini yengildi; Xo‘jand, O‘ratepa, Jizzax qo‘ldan ketdi.
1868 yil — Samarqand egallandi; Zirabuloq tepaliklaridagi jangda amir qo‘shini yana yengildi
Kaufman asosiy kuchlar bilan Samarqanddan chiqib ketganda, shahar aholisi Shahrisabz beklari bilan birga rus garnizonini qamal qildi; qamal faqat Kaufman qaytgach bartaraf etildi.
1868 yilgi shartnoma bo‘yicha amirlik Samarqand va Kattaqo‘rg‘onni Rossiyaga berdi, tovon to‘ladi va Rossiyaning protektoratiga (vassaliga) aylandi. Bosib olingan yerlarda Zarafshon okrugi tuzildi.
Protektorat — davlat rasman saqlanadi (amir taxtda qoladi), lekin tashqi siyosat Rossiya nazoratida; rus savdogarlari erkin savdo qilish va imtiyozlarga ega bo‘ladi.
§4. Xiva xonligining bo‘ysundirilishi
Xiva uzoq cho‘llar bilan o‘ralgani uchun yurish puxta tayyorlandi: 1873 yilda qo‘shinlar to‘rt tomondan (Toshkent, Orenburg, Krasnovodsk, Mang‘ishloq) yo‘lga chiqdi.
1873 yil may oyida Xiva deyarli jangsiz taslim bo‘ldi; xon Muhammad Rahimxon II (Feruz) qochib, so‘ng qaytib keldi.
1873 yil — Gandimiyon shartnomasi: xonlik Rossiyaga qaram bo‘ldi, Amudaryoning o‘ng qirg‘og‘i Rossiyaga o‘tdi, katta tovon to‘lash belgilandi
Xon mustaqil tashqi siyosat yuritish huquqidan mahrum bo‘ldi; xonlikda qullik bekor qilindi.
Shu tariqa uchala davlatdan biri tugatildi, ikkitasi — Buxoro va Xiva — 1920 yilgacha protektorat sifatida saqlandi.
§5. Mustamlaka boshqaruvi tizimi
Harbiy-ma’muriy tizim: general-gubernator → viloyat (harbiy gubernator) → uyezd (uyezd boshlig‘i) → volost (mahalliy aholidan saylanadigan boshqaruvchi) → qishloq (oqsoqol).
Yuqori lavozimlar faqat rus harbiylariga berilgan; quyi bo‘g‘in (volost boshqaruvchisi, oqsoqol, qozi) mahalliy aholidan, lekin ma’muriyat nazoratida.
1886 yilda "Turkiston o‘lkasini boshqarish to‘g‘risidagi Nizom" qabul qilinib, tizim mustahkamlandi.
Sud: ruslar uchun imperiya sudlari, mahalliy aholi uchun — qozilar va biylar sudi (nazorat ostida).
Shaharlar ikki qismga bo‘lindi: "eski shahar" (mahalliy aholi) va "yangi shahar" (ruslar uchun, keng ko‘chalar, ma’muriy binolar).
§6. Iqtisodiy siyosat va xalq qarshiligi
Turkiston — Rossiya to‘qimachilik sanoatining paxta xomashyo bazasi; Amerika paxta navlari ekildi, g‘allachilik qisqardi, o‘lka nonni chetdan olishga majbur bo‘ldi.
Temir yo‘llar: Zakaspiy temir yo‘li 1888 yilda Samarqandgacha, 1899 yilda Toshkentgacha yetdi; Orenburg–Toshkent temir yo‘li — 1906 yil.
Ko‘chirish siyosati: rus dehqonlari unumdor yerlarga joylashtirildi.
Xalq noroziligi: Toshkentdagi "vabo isyoni" (1892), Andijon qo‘zg‘oloni (1898, rahbari Dukchi eshon), keyinroq 1916 yilgi qo‘zg‘olon.
Oqibat: mustamlaka zulmi jamiyatda o‘zgarish zarurligini ko‘rsatdi — XIX asr oxiri va XX asr boshida jadidchilik harakati vujudga keldi. Istilo natijalarini baholashda ikki tomonni ko‘rish kerak: mustamlakachilik siyosiy erkinlikni yo‘qotdi, boyliklarni metropoliyaga oqizdi, mahalliy aholini huquqlarda kamsitdi; shu bilan birga o‘lkaga temir yo‘l, telegraf, bosmaxona, yangi ekin navlari kirib keldi. Ammo bu yangiliklar birinchi navbatda imperiya manfaatlariga xizmat qilgan.
Misol
"Voqealarni xronologik tartibda joylang: Gandimiyon shartnomasi; Toshkentning egallanishi; Qo‘qon xonligining tugatilishi; Samarqandning egallanishi."
Toshkent — 1865 yil.
Samarqand — 1868 yil.
Gandimiyon shartnomasi — 1873 yil.
Qo‘qon xonligi tugatildi — 1876 yil.
Javob: Toshkent → Samarqand → Gandimiyon → Qo‘qon tugatilishi.
Misol
Manba tahlili: "Xon o‘zini Butun Rossiya imperatorining itoatkor xizmatkori deb tan oladi. U boshqa davlatlar bilan bevosita aloqa qilish va shartnomalar tuzish huquqidan voz kechadi... Amudaryoning o‘ng qirg‘og‘idagi yerlar Rossiyaga o‘tadi." Bu qaysi hujjat?
Hujjatda "xon" so‘zi bor — demak, gap Buxoro amirligi haqida emas.
Amudaryoning o‘ng qirg‘og‘i berilishi — Xiva xonligiga xos shart.
Tashqi aloqalardan voz kechish — protektorat (qaramlik) belgisi.
Javob: Gandimiyon shartnomasi, 1873 yil.
Misol
Sabab-oqibat: "AQShdagi fuqarolar urushi O‘rta Osiyo istilosiga qanday ta’sir qildi?"
1861–1865 yillarda Amerika paxtasining Yevropa va Rossiyaga yetkazilishi keskin kamaydi.
Rossiya to‘qimachilik fabrikalari xomashyosiz qolish xavfiga duch keldi.
Paxtachilikka qulay O‘rta Osiyo hududlarini egallash zarurati kuchaydi; aynan 1865 yilda Toshkent olindi.
Javob: paxta tanqisligi istiloni tezlashtirdi va keyinchalik o‘lkani paxta xomashyo bazasiga aylantirdi.
O‘zingizni tekshiring
Turkiston general-gubernatorligi qaysi yili tashkil etilgan?
Toshkentni qaysi general egallagan?
Qaysi xonlik butunlay tugatilgan?
Gandimiyon shartnomasi qaysi davlat bilan tuzilgan?
Toshkent mudofaasida halok bo‘lgan Qo‘qon sarkardasi kim?
Orenburg–Toshkent temir yo‘li qaysi yili qurib bitkazilgan?
Uyezd tarkibidagi, boshlig‘i mahalliy aholidan saylanadigan ma’muriy birlik qanday atalgan?
Samarqand qaysi yili egallangan?
Ko‘p uchraydigan xatolar
Qo‘qon xonligini protektorat deb hisoblash: protektorat — Buxoro va Xiva, Qo‘qon esa tugatilgan.
Turkiston general-gubernatorligini 1865 yilda tuzilgan deb yozish (1865 — Toshkent olingan, 1867 — general-gubernatorlik).
Erjar va Gandimiyonni adashtirish: Erjar — Buxoro bilan jang (1866), Gandimiyon — Xiva bilan shartnoma (1873).
Kaufmanni Toshkentni egallagan general deb yozish (Toshkentni Chernyayev egallagan).
Zakaspiy temir yo‘li bilan Orenburg–Toshkent temir yo‘lini adashtirish.