Mustamlaka tartibi o‘rnatilgach, Turkistonda unga qarshi bir qator milliy-ozodlik harakatlari bo‘lib o‘tdi: Toshkentdagi "vabo isyoni" (1892), Andijon qo‘zg‘oloni (1898), butun o‘lkani qamragan 1916 yilgi qo‘zg‘olon. Ularning har biri mustamlaka siyosatiga — yer-suv siyosati, og‘ir soliqlar, milliy va diniy kamsitishga javob edi. Bu harakatlar bostirilgan bo‘lsa-da, milliy ongni uyg‘otdi va keyingi davr — jadidchilik, Turkiston Muxtoriyati va istiqlolchilik harakati uchun zamin yaratdi. Imtihonda qo‘zg‘olonlarning sanasi, joyi, rahbari, sabablari va oqibatlari, shuningdek manba parchalarini tahlil qilish so‘raladi.
§1. Milliy-ozodlik harakatlarining sabablari
Yer-suv siyosati: unumdor yerlarning rus ko‘chmanchilariga berilishi, yerlarni davlat mulki deb e’lon qilinishi; ayniqsa ko‘chmanchi chorvadorlarning yaylovlari qisqardi.
Soliqlarning ortishi va pulda olinishi, mahalliy amaldorlarning poraxo‘rligi.
Paxta yakkahokimligi: don tanqisligi, dehqonlarning paxta firmalari va sudxo‘rlarga qarzdorligi, yersizlanish.
Milliy va diniy kamsitish: mahalliy aholining boshqaruvdan chetlatilishi, an’ana va urf-odatlarga hurmatsizlik, diniy muassasalar ustidan nazorat.
Siyosiy huquqsizlik: mahalliy aholining o‘z taqdirini hal qilishda ishtirok eta olmasligi.
Bu sabablar bir-biri bilan bog‘liq bo‘lib, har bir qo‘zg‘olonda ularning turlicha uyg‘unlashuvi kuzatiladi: 1892 yilda diniy-madaniy, 1916 yilda esa iqtisodiy va siyosiy sabablar ustun bo‘lgan.
Sabablar: iqtisodiy (yer, soliq, paxta) + ijtimoiy (qarzdorlik) + milliy-diniy (kamsitish) + siyosiy (huquqsizlik)
§2. "Vabo isyoni" (1892)
1892 yil — Toshkentda "vabo isyoni"
Sabab: vabo epidemiyasi paytida ma’muriyat mahalliy urf-odatlarga zid qo‘pol karantin choralarini qo‘llagan — dafn marosimlarini cheklash, qabristonlarni yopish, uylarni majburiy tekshirish.
Voqea: norozi olomon eski shahar boshlig‘i mahkamasiga yurgan; ma’muriyat qo‘shin chaqirib, olomonga o‘q uzdirgan, ko‘plab odamlar halok bo‘lgan.
Oqibat: ishtirokchilar sudlanib, og‘ir jazolarga hukm qilingan; ma’muriyatning mahalliy aholiga ishonchsizligi kuchaygan.
Ahamiyati: bu qo‘zg‘olon epidemiya bahonasi bilan boshlangan bo‘lsa-da, uning ildizida mustamlaka ma’muriyatining aholining dini va urf-odatlarini mensimasligi yotgan.
§3. Andijon qo‘zg‘oloni (1898)
1898 yil may — Andijon qo‘zg‘oloni, rahbari Muhammadali Xalfa (Dukchi eshon)
Rahbar: Mingtepa qishlog‘idan bo‘lgan so‘fiy eshon, xalq orasida katta obro‘ga ega bo‘lgan; urchuq (duk) yasab, tarqatgani uchun "Dukchi eshon" deb atalgan.
Sabablari: mustamlaka zulmi, yer va soliq masalalari, diniy kamsitish; qo‘zg‘olon diniy shiorlar ostida o‘tgan.
Voqea: qo‘zg‘olonchilar tunda Andijondagi rus kazarmasiga hujum qilgan, bir necha askar halok bo‘lgan; qo‘zg‘olon tezda bostirilgan.
Oqibat: Dukchi eshon va boshqa rahbarlar qatl etilgan, ko‘plab ishtirokchilar surgun qilingan; Mingtepa qishlog‘i yer bilan yakson qilinib, o‘rniga rus ko‘chmanchilari joylashtirilgan.
Mustamlaka nazorati kuchaytirildi, musulmon muassasalari va ruhoniylar ustidan kuzatuv oshirildi.
Ma’muriyat qo‘zg‘olon sabablarini asosan "diniy mutaassiblik" bilan izohlashga urindi; bu esa ijtimoiy-iqtisodiy sabablarni yashirish va mahalliy aholiga nisbatan qattiq siyosatni oqlash uchun qulay edi.
§4. 1916 yilgi qo‘zg‘olon
1916 yil 25 iyun — Nikolay II ning Turkiston va Dashti Qipchoq erkak aholisini front orti ishlariga (mardikorlikka) olish haqidagi farmoni
Sabablar: Birinchi jahon urushi davrida aholidan oziq-ovqat, chorva, mablag‘ undirilgan, narxlar oshgan; endi erkaklarni safarbar qilish xalq sabrini tugatdi. Ro‘yxat tuzish poraxo‘rlik va adolatsizlik bilan o‘tgan.
Boshlanishi: 1916 yil iyul boshida Xo‘jandda norozilik boshlandi, keyin Toshkent, Samarqand, Farg‘ona viloyatlariga va dasht hududlariga (qozoq va qirg‘iz yerlari) yoyildi.
Jizzax qo‘zg‘oloni (1916 yil iyul) — eng yirik o‘choq: rahbarlari Nazirxo‘ja eshon, Abdurahmon jevachi va boshqalar; qo‘zg‘olonchilar mahalliy amaldorlar va rus ma’murlariga hujum qilgan; jazo qo‘shinlari tomonidan shafqatsiz bostirilgan, ko‘plab qishloqlar vayron qilingan.
Yangi general-gubernator A. N. Kuropatkin qo‘zg‘olonni bostirishga rahbarlik qilgan.
Oqibatlari: minglab kishilar halok bo‘ldi, qatl etildi yoki surgun qilindi; ko‘chmanchilarning bir qismi Xitoyga qochdi. Ammo qo‘zg‘olon mustamlaka tuzumining zaifligini ko‘rsatdi va milliy ongni kuchaytirdi.
1892 (Toshkent) → 1898 (Andijon) → 1916 (Jizzax va butun o‘lka)
§5. Buxoro va Xiva XX asr boshida
Amir va xon hokimiyati saqlangan, lekin Rossiyaga qaram; soliqlar og‘ir, islohotlar yo‘q, amaldorlar o‘zboshimcha.
Yosh buxoroliklar (Abdurauf Fitrat, Fayzulla Xo‘jayev, Usmon Xo‘ja va boshqalar) — islohotlar, maorif, konstitutsiyaviy boshqaruv talab qilgan; 1917 yil aprelda amir islohotlar haqida manifest e’lon qilgan, ammo uni amalga oshirmagan.
Yosh xivaliklar (Polvonniyoz hoji Yusupov va boshqalar) — Xivada islohotlar uchun kurashgan.
Xiva xonligida turkman qabilalari va qoraqalpoqlar ham og‘ir soliqlar va zulmga qarshi qo‘zg‘olonlar ko‘targan.
1920 yilda amirlik va xonlik ag‘darilib, xalq respublikalari tuzildi.
§6. Harakatlarning tavsifi va ahamiyati
Xususiyatlari: o‘z-o‘zidan (stixiyali) boshlangan, mahalliy, yagona rahbariyat va dasturga ega bo‘lmagan, qurol-yarog‘ jihatidan zaif; diniy shiorlar ko‘p hollarda birlashtiruvchi rol o‘ynagan.
Mag‘lubiyat sabablari: tarqoqlik, kuchlar nisbatining tengsizligi (muntazam armiyaga qarshi qurollanmagan aholi), ma’muriyatning tez va shafqatsiz choralari.
Ahamiyati: mustamlaka tuzumining adolatsizligini fosh etdi, milliy o‘zlikni uyg‘otdi; XX asr boshidagi jadidchilik va 1917–1918 yillardagi milliy davlatchilik urinishlariga zamin yaratdi.
Tarixnavislikda baholash: sovet davrida qo‘zg‘olonlar asosan "sinfiy" yoki "reaksion-diniy" deb talqin qilingan; mustaqillik davrida ular milliy-ozodlik harakatlari sifatida baholanadi.
Misol
Sabab-oqibat: "1916 yil 25 iyun farmoni qanday oqibatlarga olib keldi?"
Farmon erkaklarni front orti ishlariga — mardikorlikka olishni belgiladi.
Urush yillaridagi og‘ir ahvol bilan qo‘shilib, u Turkiston bo‘ylab qo‘zg‘olonga sabab bo‘ldi; eng yirik o‘choq — Jizzax.
Qo‘zg‘olon shafqatsiz bostirildi, minglab kishilar halok bo‘ldi.
Javob: farmon → umumo‘lka qo‘zg‘oloni (eng yirigi Jizzaxda) → bostirilish, lekin milliy ozodlik g‘oyasining kuchayishi.
Misol
Xronologiya: "Tartiblang: Jizzax qo‘zg‘oloni; "vabo isyoni"; Andijon qo‘zg‘oloni; mardikorlikka olish farmoni; Buxoro amirining islohotlar haqidagi manifesti."
"Vabo isyoni" — 1892 yil.
Andijon qo‘zg‘oloni — 1898 yil.
Mardikorlik farmoni — 1916 yil 25 iyun.
Jizzax qo‘zg‘oloni — 1916 yil iyul.
Amir manifesti — 1917 yil aprel.
Javob: 1892 → 1898 → 1916 iyun → 1916 iyul → 1917.
Misol
Manba tahlili: "Qo‘zg‘olonchilar tunda kazarmaga hujum qildilar... Rahbar qo‘lga olinib, harbiy sud hukmi bilan osib o‘ldirildi; uning qishlog‘i yer bilan yakson qilindi va o‘rnida rus posyolkasi barpo etildi" (rus ma’muriyati hisoboti mazmunidan). Qaysi voqea va manbaga qanday yondashish kerak?
Kazarmaga tungi hujum, rahbarning qatl etilishi, qishloqning vayron qilinishi — 1898 yilgi Andijon qo‘zg‘oloni (Mingtepa qishlog‘i).
Rahbar — Dukchi eshon.
Manba — mustamlaka ma’muriyati hisoboti: faktlar (sana, joy) uchun qimmatli, lekin qo‘zg‘olon sabablarini bir tomonlama (faqat "mutaassiblik" deb) ko‘rsatishi mumkin.
Javob: Andijon qo‘zg‘oloni (1898); ma’muriyat manbasini mahalliy manbalar bilan solishtirish kerak.
O‘zingizni tekshiring
"Vabo isyoni" qaysi yili bo‘lgan?
Andijon qo‘zg‘olonining rahbari kim?
Andijon qo‘zg‘oloni qaysi yili bo‘lgan?
Mardikorlikka olish haqidagi farmon qaysi sanada chiqqan?
1916 yilgi qo‘zg‘olonning eng yirik o‘chog‘i qayer?
1916 yilgi qo‘zg‘olon qaysi shahardan boshlangan?
Andijon qo‘zg‘olonidan keyin vayron qilingan qishloq qaysi?
Yosh buxoroliklarning yetakchilaridan birini ayting.
Ko‘p uchraydigan xatolar
Andijon qo‘zg‘olonini 1916 yil deb yozish (u 1898 yilda bo‘lgan).
"Vabo isyoni"ni Andijonda deb ko‘rsatish (u Toshkentda bo‘lgan).
Jizzax qo‘zg‘olonini Andijon qo‘zg‘oloni bilan adashtirish.
1916 yilgi qo‘zg‘olonni faqat O‘zbekiston hududi bilan cheklash (u qozoq va qirg‘iz yerlarini ham qamragan).
Mustamlaka ma’muriyati hisobotlarini xolis manba deb qabul qilish.