XIX asr oxiri — XX asr boshi — "ikkinchi sanoat inqilobi", monopoliyalar va mustamlakalar uchun kurash davri. Yetakchi davlatlar o‘rtasidagi qarama-qarshiliklar ikki harbiy blokni vujudga keltirdi va oxir-oqibat insoniyat tarixidagi birinchi jahon urushiga olib keldi. Imtihonda bloklar tarkibi, urush sabablari va natijalari, sanalarni tartiblash savollari ko‘p.
§1. Industrial sivilizatsiya va monopoliyalar
Ikkinchi sanoat inqilobi fan yutuqlarining ishlab chiqarishga tez joriy etilishi bilan ajralib turadi:
elektr (Edison cho‘g‘lanma lampasi, elektr stansiyalari), telefon (Bell, 1876), radio (XIX asr oxiri);
ichki yonuv dvigateli → avtomobil (Benz, 1886), keyinroq samolyot (aka-uka Raytlar, 1903);
po‘lat eritishning yangi usullari, kimyo sanoati, neft qazib olish.
Monopoliyalar — yirik firmalar birlashmasi: kartel (narx va bozorni kelishib bo‘lishadi), sindikat (umumiy sotuv), trest (to‘liq birlashadi), konsern (turli tarmoqlar korxonalari bir moliyaviy guruh ostida). Bank kapitali sanoat kapitali bilan qo‘shilib, moliyaviy kapital paydo bo‘ldi. Mustamlakachilik: xomashyo va bozor uchun kurash natijasida dunyo deyarli to‘liq bo‘lib olindi; Afrika bo‘linishi qoidalari 1884–1885 yillardagi Berlin konferensiyasida kelishildi. Endi mustamlakalarni faqat qayta bo‘lish mumkin edi — bu urush xavfini oshirdi. Ijtimoiy hayot: ishchi partiyalari va kasaba uyushmalari kuchaydi; ko‘p mamlakatlarda umumiy saylov huquqi kengaydi.
§2. Yetakchi davlatlar
Germaniya: Fransiya-Prussiya urushidan (1870–1871) so‘ng 1871 yil 18 yanvarda Versal saroyida imperiya e’lon qilindi; Fransiyadan Elzas va Lotaringiya olindi. Germaniya sanoatda tez o‘sib, Angliyadan o‘zib ketdi va "quyosh ostidan joy" — mustamlakalarni talab qildi.
Fransiya: 1871 yil 18 martda Parij kommunasi (72 kun) — tarixdagi ilk ishchi hokimiyati tajribasi; keyin Uchinchi respublika. Fransiya revansh (Elzas-Lotaringiyani qaytarish) g‘oyasi bilan yashadi.
Buyuk Britaniya — eng katta mustamlaka imperiyasi; sanoatdagi yetakchilikni AQSh va Germaniyaga boy berdi.
AQSh — XIX asr oxirida sanoat ishlab chiqarishi bo‘yicha dunyoda birinchi; 1898 yilgi ispan-amerika urushi natijasida Filippin, Puerto-Riko kabi hududlarni oldi.
Rossiya: rus-yapon urushi (1904–1905) mag‘lubiyati (Port-Artur, Mukden, Sushima) → 1905–1907 yillar inqilobi ("Qonli yakshanba", 1905 yil 9 yanvar) → Davlat dumasi (1906). Bosh vazir Stolipin agrar islohotlari.
Osiyo: Yaponiya Meydzi islohotlaridan so‘ng kuchli davlatga aylandi; Usmonlilar imperiyasida "yosh turklar" inqilobi (1908); Xitoyda Sinxay inqilobi (1911), Sun Yatsen, Sin sulolasi ag‘darilib respublika tuzildi.
§3. Harbiy bloklar va urush sabablari
1882 yil — Uchlar ittifoqi: Germaniya, Avstriya-Vengriya, Italiya
1904–1907 yillar — Antanta: Angliya, Fransiya, Rossiya (1904 — ingliz-fransuz, 1907 — ingliz-rus kelishuvi)
Urushning asosiy sabablari:
Mustamlakalar va bozorlarni qayta bo‘lish uchun kurash (Germaniya — Angliya raqobati, dengiz qurollanish poygasi).
Fransiya-Germaniya ziddiyati (Elzas-Lotaringiya).
Bolqon masalasi: Avstriya-Vengriya va Rossiya Bolqonda ta’sir uchun kurashgan; Serbiya Rossiyaga tayangan. Bolqon "Yevropaning porox bochkasi" deb atalgan.
Qurollanish poygasi va millatchilik kayfiyati.
Bahona: 1914 yil 28 iyunda Sarayevoda serb millatchisi Gavrilo Prinsip Avstriya-Vengriya taxt vorisi Frans Ferdinandni o‘ldirdi.
§4. Birinchi jahon urushi (1914–1918) va uning yakunlari
1914 yil 28 iyul — Avstriya-Vengriya Serbiyaga urush e’lon qildi; 1 avgust — Germaniya Rossiyaga urush e’lon qildi
Markaziy davlatlar (Germaniya, Avstriya-Vengriya, keyin Usmonlilar va Bolgariya) Antantaga qarshi urushdi.
1914: Germaniyaning "chaqmoq urushi" rejasi (Shliffen rejasi) Marna jangida barbod bo‘ldi; urush pozitsion (okopli) tusga kirdi.
1915: Ipr yaqinida ilk bor zaharli gaz qo‘llandi; Italiya Antanta tomoniga o‘tdi.
1916: Verden "go‘sht qiyma mashinasi"; Somma jangida inglizlar ilk bor tank ishlatdi; Sharqiy frontda Brusilov yorib o‘tishi.
1917: AQSh urushga kirdi (aprel); Rossiyada inqiloblar.
1918: Sovet Rossiyasi Brest sulhi (mart) bilan urushdan chiqdi; Germaniyadagi noyabr inqilobi.
1918 yil 11 noyabr — Kompyen sulhi: urush Antanta g‘alabasi bilan tugadi
Turkiston bilan bog‘liqligi: 1916 yil 25 iyundagi mahalliy aholini front orti ishlariga safarbar qilish haqidagi farmon Turkistonda 1916 yil qo‘zg‘oloniga sabab bo‘ldi. Yakunlari:
Parij tinchlik konferensiyasi; 1919 yil 28 iyunda Versal shartnomasi: Germaniya Elzas-Lotaringiyani Fransiyaga qaytardi, barcha mustamlakalaridan mahrum bo‘ldi, qo‘shini 100 ming kishi bilan cheklandi, Reyn hududi demilitarizatsiya qilindi, katta reparatsiya to‘lashi kerak edi.
To‘rt imperiya qulab tushdi: Germaniya, Avstriya-Vengriya, Rossiya, Usmonli. Yangi davlatlar: Polsha, Chexoslovakiya, Serb-xorvat-sloven qirolligi (Yugoslaviya), Finlyandiya, Boltiqbo‘yi davlatlari, Avstriya, Vengriya.
Millatlar Ligasi tuzildi (1919–1920) — tinchlikni saqlash uchun birinchi xalqaro tashkilot; AQSh unga a’zo bo‘lmagan.
Germaniyaning kamsitilishi revanshizmni kuchaytirdi — kelajakdagi urushning urug‘i sepildi.
§5. Mustamlakachilik, ozodlik harakatlari va O‘rta Osiyoning bosib olinishi
"Imperializm davri" faqat Yevropa davlatlari raqobati emas, balki Osiyo va Afrika xalqlarining qaramlikka tushishi va unga qarshi kurashi hamdir.
Afrikada: Berlin konferensiyasidan keyin qit’aning deyarli butun hududi bo‘lib olindi; mustaqil qolganlar orasida Efiopiya (1896 yilda Adua jangida Italiya qo‘shinini yengdi) va Liberiya bor edi. Janubiy Afrikada inglizlar va burlar o‘rtasida ingliz-bur urushi (1899–1902) bo‘ldi.
Osiyoda: Hindiston Britaniya tojining mustamlakasi edi; Xitoy "yarim mustamlaka"ga aylanib, ta’sir doiralariga bo‘lindi va bunga javoban Ixetuan qo‘zg‘oloni (1899–1901) ko‘tarildi.
Rossiya imperiyasining O‘rta Osiyoni bosib olishi — xuddi shu jahon jarayonining bir qismi. Rossiya Angliya bilan Osiyodagi ta’sir uchun raqobatlashgan, O‘rta Osiyo esa xomashyo (ayniqsa paxta) manbai va mahsulot bozori sifatida qiziqtirgan.
1865 yil — general Chernyayev qo‘shini Toshkentni egalladi
1867 yil — Turkiston general-gubernatorligi tuzildi, markazi Toshkent, birinchi general-gubernator — Kaufman
1868 yil — Buxoro amirligi, 1873 yil — Xiva xonligi Rossiyaga qaram (protektorat) bo‘lib qoldi
1876 yil — Qo‘qon xonligi tugatildi, hududi Farg‘ona viloyatiga aylantirildi
Oqibatlar: o‘lka mustamlaka boshqaruviga o‘tdi, paxta yakkahokimligi kuchaydi, temir yo‘llar qurildi. Bunga qarshi norozilik 1898 yilgi Andijon qo‘zg‘oloni va 1916 yil qo‘zg‘olonida namoyon bo‘ldi; XX asr boshida esa jadidlar harakati ma’rifat orqali millatni uyg‘otishga intildi.
Misol
"Davlatlarni bloklar bo‘yicha ajrating: Rossiya, Italiya (1914 yilgacha), Fransiya, Avstriya-Vengriya, Angliya, Germaniya."
Uchlar ittifoqi (1882): Germaniya, Avstriya-Vengriya, Italiya.
Antanta: Angliya, Fransiya, Rossiya.
Qopqon: Italiya urush boshlanganda betaraf qoldi va 1915 yilda Antanta tomonida urushga kirdi. Agar savolda "urush yillarida" deyilsa, Italiya — Antanta tarafida.
Misol
"Tartiblang: Kompyen sulhi; Sarayevo voqeasi; Versal shartnomasi; AQShning urushga kirishi; Somma jangi."
Sarayevo — 1914 yil iyun; Somma — 1916; AQSh — 1917; Kompyen — 1918 yil noyabr; Versal — 1919 yil iyun.
Javob: Sarayevo → Somma → AQSh → Kompyen → Versal. Diqqat: sulh (urushni to‘xtatish) shartnomadan (tinchlik shartlari) oldin keladi.
Misol
"Toshkent egallanganidan Qo‘qon xonligi tugatilguncha necha yil o‘tgan va bu oraliqda qaysi ma’muriy birlik tuzilgan?"
Toshkent — 1865 yil, Qo‘qon xonligi tugatilishi — 1876 yil.
1876 − 1865 = 11 yil.
Shu oraliqda, 1867 yilda, Turkiston general-gubernatorligi tuzilgan. Javob: 11 yil; Turkiston general-gubernatorligi.
O‘zingizni tekshiring
Trest va kartelning farqi nimada?
Germaniya imperiyasi qachon va qayerda e’lon qilingan?
Antantaning tuzilishi qaysi kelishuvlar bilan yakunlangan?
Birinchi jahon urushiga bahona nima bo‘lgan?
Tanklar birinchi bor qaysi jangda qo‘llanilgan?
Versal shartnomasi Germaniya qo‘shinini qanday cheklagan?
Turkiston general-gubernatorligi qachon tuzilgan va uning birinchi rahbari kim?
Qaysi Afrika davlati 1896 yilda Italiya qo‘shinini yengib, mustaqilligini saqlab qolgan?
Ko‘p uchraydigan xatolar
Italiyani dastlabdan Antanta a’zosi deb yozish (u Uchlar ittifoqida edi, 1915 yilda Antanta tomoniga o‘tdi).
Sarayevo voqeasi (28 iyun) va urush boshlanishi (28 iyul) sanalarini adashtirish.
Kompyen sulhini (1918) Versal shartnomasi (1919) bilan aralashtirish.
AQShni Millatlar Ligasi a’zosi deb hisoblash.
Usmonlilarni Antanta tarafida deb ko‘rsatish (ular Markaziy davlatlar tomonida edi).