Yangi davr (XV asr oxiri — XIX asr) — an’anaviy agrar jamiyatdan sanoat jamiyatiga o‘tish davri. Buyuk geografik kashfiyotlar dunyoni bog‘ladi, Reformatsiya cherkov hukmronligini yemirdi, burjua inqiloblari mutlaq monarxiyani yiqitdi, sanoat to‘ntarishi esa fabrika va temir yo‘llar asrini boshlab berdi. Imtihonda sanalar (1492, 1517, 1640, 1776, 1789, 1815, 1861, 1871), mamlakat bilan voqeani moslashtirish va "sabab–oqibat" savollari ko‘p.
§1. Buyuk geografik kashfiyotlar, Uyg‘onish va Reformatsiya
Kashfiyotlar sabablari: usmonlilar Sharqqa quruqlikdagi savdo yo‘llarini nazorat qilgani, ziravor va oltinga talab, kemasozlik (karavella), kompas va xaritachilik rivoji.
1492 yil — Xristofor Kolumb (Ispaniya xizmatida) Amerikaga yetib keldi
1498 yil — Vasko da Gama Afrikani aylanib, Hindistonga dengiz yo‘lini ochdi
1519–1522 yillar — Magellan ekspeditsiyasi dunyo bo‘ylab birinchi sayohatni amalga oshirdi (Magellan yo‘lda halok bo‘lgan) — Yerning sharsimonligi amalda isbotlandi
Oqibatlari: mustamlakachilik tizimi (Ispaniya, Portugaliya, keyinroq Angliya, Gollandiya, Fransiya), "narxlar inqilobi", savdo markazi O‘rta yer dengizidan Atlantikaga ko‘chdi; Amerika xalqlari (atsteklar, inklar) bosib olindi, Afrikadan qul savdosi boshlandi. Uyg‘onish (Renessans) — Italiyada boshlangan, insonni markazga qo‘ygan gumanizm madaniyati: Leonardo da Vinchi, Mikelanjelo, Rafael; Shekspir, Servantes. Gutenberg kitob bosishi (XV asr o‘rtasi) g‘oyalarning tez tarqalishiga yordam berdi. Reformatsiya:
1517 yil — Martin Lyuter indulgensiyalarga qarshi 95 tezisini e’lon qildi
Protestantizm oqimlari: lyuteranlik, kalvinizm (Jan Kalvin), Angliya cherkovi.
1555 yil Augsburg diniy sulhi: "Kimning hokimiyati — o‘shaning dini".
O‘ttiz yillik urush (1618–1648) Vestfaliya sulhi bilan tugadi — davlat suvereniteti tamoyili qaror topdi.
§2. Burjua inqiloblari va Ma’rifatparvarlik
Niderlandiya inqilobi (XVI asr ikkinchi yarmi) — Ispaniyaga qarshi kurash, natijada Gollandiya respublikasi tuzildi. Angliya inqilobi:
Sabab: qirol Karl I parlamentsiz soliq yig‘ishga urindi, savdo-sanoat qatlamlari va yangi dvoryanlar bunga qarshi chiqdi.
Borishi: 1640 yilda inqilob boshlandi, fuqarolar urushida Oliver Kromvel qo‘shini g‘alaba qozondi; 1649 yilda qirol qatl etildi, respublika e’lon qilindi.
Natija: 1688 yilgi "Shonli inqilob" va 1689 yilgi "Huquqlar to‘g‘risidagi bill" — konstitutsiyaviy monarxiya: qirol parlamentsiz qonun chiqarolmaydi, soliq yig‘olmaydi.
Ma’rifatparvarlik (XVIII asr) — aql va tabiiy huquqlar g‘oyasi: Jon Lokk (hayot, erkinlik, mulk huquqi), Monteskye (hokimiyatlar bo‘linishi: qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi, sud), Volter, Russo ("Ijtimoiy shartnoma", xalq suvereniteti). AQSh mustaqilligi:
Shimoliy Amerikadagi 13 ingliz koloniyasi metropoliyaning soliqlariga qarshi chiqdi ("Boston choy ziyofati", 1773).
1776 yil 4 iyul — Mustaqillik deklaratsiyasi (muallifi Tomas Jefferson); qo‘shin qo‘mondoni — Jorj Vashington
1783 yilgi Parij sulhi bilan Angliya AQSh mustaqilligini tan oldi; 1787 yilda Konstitutsiya qabul qilindi, Vashington birinchi prezident bo‘ldi.
§3. Buyuk fransuz inqilobi va Napoleon
Sabablar: mutlaq monarxiya, imtiyozli birinchi (ruhoniylar) va ikkinchi (dvoryanlar) tabaqa, butun soliq yuki "uchinchi tabaqa" zimmasida, moliyaviy inqiroz.
1789 yil 14 iyul — Parijda Bastiliya qal’asi olindi; avgustda "Inson va fuqaro huquqlari deklaratsiyasi"
1792 yil — respublika; 1793 yil — qirol Lyudovik XVI qatl etildi; yakobinchilar diktaturasi (Robesper) va terror.
1799 yil — general Napoleon Bonapart davlat to‘ntarishi qildi; 1804 yilda imperator bo‘ldi va Fuqarolik kodeksini joriy etdi.
1812 yildagi Rossiyaga yurish halokat bilan tugadi; 1813 yil Leyptsig jangi.
1815 yil — Vaterloo jangida Napoleon uzil-kesil yengildi; Vena kongressi (1814–1815) Yevropada yangi tartib o‘rnatdi
Ahamiyati: tabaqaviy imtiyozlar bekor qilindi, qonun oldida tenglik, fuqarolik huquqlari g‘oyalari butun Yevropaga tarqaldi.
§4. Sanoat to‘ntarishi va XIX asr o‘rtasidagi o‘zgarishlar
Sanoat to‘ntarishi — qo‘l mehnatidan mashinali ishlab chiqarishga o‘tish; XVIII asr oxirida Angliyada boshlangan.
To‘qimachilikda yigiruv va to‘quv mashinalari.
Jeyms Uatt takomillashtirgan bug‘ mashinasi — fabrikalar daryodan mustaqil bo‘ldi.
Transport: Jorj Stefenson parovozi, 1825 yilda birinchi umumiy temir yo‘l; paroxodlar.
Ijtimoiy oqibatlar: shaharlar tez o‘sdi (urbanizatsiya), sanoat burjuaziyasi va yollanma ishchilar sinfi shakllandi, og‘ir mehnat sharoiti ishchilar harakatini (kasaba uyushmalari, chartizm) va sotsialistik g‘oyalarni keltirib chiqardi (1848 yil — Marks va Engels "Kommunistik partiya manifesti"). 1848–1871 yillar:
1848 yil — Yevropada inqiloblar to‘lqini.
1861 yil — Rossiyada krepostnoylik bekor qilindi.
1861–1865 yillar — AQSh fuqarolar urushi (Shimol va Janub); prezident Avraam Linkoln, qullik bekor qilindi.
1861 yil — Italiya qirolligi tuzildi (Garibaldi, Kavur); 1871 yil — Germaniya imperiyasi (kansler Otto fon Bismark, "temir va qon" siyosati, Fransiya-Prussiya urushidan keyin).
1868 yil — Yaponiyada Meydzi islohotlari: modernizatsiya. Lotin Amerikasida mustaqillik urushlari (Simon Bolivar).
§5. Yangi davrda Sharq mamlakatlari
Yevropa jadal o‘zgarayotgan paytda Sharqning yirik davlatlari dastlab qudratli edi, ammo XVIII–XIX asrlarda texnik va harbiy jihatdan ortda qolib, Yevropa mustamlakachiligining nishoniga aylandi. Imtihonda bu jarayon "nega ortda qoldi?" degan sabab–oqibat savoli sifatida beriladi.
Usmonlilar imperiyasi sulton Sulaymon Qonuniy (1520–1566) davrida eng katta qudratga erishdi. 1683 yilda Venani qamal qilish muvaffaqiyatsiz tugadi — shundan keyin imperiyaning Yevropadagi chekinishi boshlandi.
Eronda 1501 yilda Safaviylar sulolasi hokimiyatga keldi (Ismoil I), shialik davlat dini bo‘ldi.
1526 yil — Panipat jangi: Zahiriddin Muhammad Bobur Dehli sultonini yengib, Hindistonda Boburiylar davlatiga asos soldi
Boburiylar davlati Akbar davrida (1556–1605) kuchaydi; diniy bag‘rikenglik siyosati yuritildi. XVIII asrda davlat zaiflashdi va Hindiston asta-sekin ingliz Ost-Indiya kompaniyasi qo‘liga o‘tdi. 1857–1859 yillardagi sipohiylar qo‘zg‘olonidan so‘ng Hindiston bevosita Britaniya toji boshqaruviga berildi.
Xitoyda 1644 yildan Sin (manchjur) sulolasi hukmronlik qildi. Angliya Xitoyga afyun olib kirishni to‘xtatmagani sababli birinchi Afyun urushi (1840–1842) boshlandi; u Nankin shartnomasi (1842) bilan tugadi: Xitoy portlarni ochdi va Gonkongni Angliyaga berdi.
Yaponiyada 1603 yildan Tokugava syogunligi o‘rnatildi va mamlakat tashqi dunyodan deyarli yopildi. 1853–1854 yillarda AQSh eskadrasi (kommodor Perri) Yaponiyani portlarni ochishga majbur qildi; bu keyinchalik Meydzi islohotlariga turtki bo‘ldi.
Xulosa: Sharq davlatlarida markaziy hokimiyatning zaiflashuvi, an’anaviy iqtisodiyot va texnik qoloqlik Yevropa davlatlariga ularni qaram qilish imkonini berdi; islohotlarni o‘z vaqtida o‘tkazgan Yaponiya esa mustaqilligini saqlabgina qolmay, o‘zi ham yirik davlatga aylandi.
Misol
"Ma’rifatparvar va g‘oyani moslang: 1) Monteskye; 2) Russo; 3) Lokk. a) xalq suvereniteti; b) hokimiyatlar bo‘linishi; c) hayot, erkinlik va mulk huquqi."
Monteskye — "Qonunlar ruhi", uch hokimiyat: 1b.
Russo — "Ijtimoiy shartnoma", oliy hokimiyat xalqqa tegishli: 2a.
Lokk — tabiiy huquqlar: 3c.
Misol
"Tartiblang: Vaterloo; AQSh Mustaqillik deklaratsiyasi; Shonli inqilob; Bastiliyaning olinishi."