X–XII asrlarda O‘rta Osiyo va unga qo‘shni hududlarda uch yirik turkiy sulola — Qoraxoniylar, G‘aznaviylar va Saljuqiylar hukmronlik qildi. Bu davrda turkiy sulolalar islom olamining siyosiy yetakchilariga aylandi, turkiy til birinchi marta yirik adabiy asarlar tiliga aylandi ("Qutadg‘u bilig", "Devonu lug‘otit turk"), o‘zbek xalqining etnik shakllanishi asosan yakunlandi. Shu bilan birga sulolalar o‘rtasidagi kurash Movarounnahrni qoraxitoylarga qaram qilib qo‘ydi. Imtihonda sulolalarning sanalari, hal qiluvchi janglar, hukmdorlar va shu davrning buyuk asarlari so‘raladi.
§1. Qoraxoniylar davlatining tashkil topishi
Qoraxoniylar — Yettisuv va Qashqarda IX asr o‘rtasida tashkil topgan turkiy davlat (qarluq, chigil, yag‘mo qabilalari asosida); u 1212 yilgacha mavjud bo‘ldi.
Satuq Bug‘roxon — islomni qabul qilgan birinchi qoraxoniy xon (X asr o‘rtasi). 960 yilda ko‘plab turkiy qabilalar islomga o‘tdi — Qoraxoniylar birinchi turkiy musulmon davlatlaridan biriga aylandi.
X asr oxirida Qoraxoniylar zaiflashgan Somoniylar davlatiga hujum qildi.
999 yil — Qoraxoniylar (Nasr ibn Ali) Buxoroni egalladi, Somoniylar davlati tugadi
Sabab-oqibat: Somoniylar davlatidagi ichki nizolar va harbiy zodagonlarning kuchayishi → markaziy hokimiyatning zaiflashuvi → Qoraxoniylar Movarounnahrni deyarli jangsiz egalladi; mahalliy ruhoniylar ham ular tomonida bo‘ldi.
§2. Qoraxoniylar boshqaruvi va xo‘jaligi
Ikki xoqonli tizim: davlat ikki qismga bo‘lingan, har birini o‘z xoqoni boshqargan; bu an’ana turkiy ko‘chmanchilar davlatchiligidan kelgan.
Poytaxtlari: Bolasog‘un, Qashqar; Movarounnahrdagi markaz — Samarqand.
XI asr o‘rtasi — davlat Sharqiy (markazi Bolasog‘un, keyin Qashqar) va G‘arbiy (markazi Samarqand) xoqonliklarga bo‘lindi
Iqto tizimi rivojlandi: xizmat evaziga yer va undan soliq olish huquqi berilgan. Iqto egasi — iqtodor.
Hunarmandchilik va savdo rivojlandi, Ipak yo‘li orqali Xitoy bilan aloqalar kuchaydi.
G‘arbiy xoqonlik hukmdorlari bunyodkorlik bilan shug‘ullangan: Shams ul-Mulk davrida Raboti Malik karvonsaroyi qurildi; Arslonxon davrida Buxoroda Minorai Kalon (1127) qad ko‘tardi.
1141 yildan Qoraxoniylar qoraxitoylarga qaram bo‘ldi; 1212 yilda Xorazmshoh Muhammad tomonidan tugatildi.
§3. Madaniyat: turkiy tildagi ilk buyuk asarlar
Yusuf Xos Hojib — "Qutadg‘u bilig" ("Baxt keltiruvchi bilim", 1069–1070), turkiy tilda yozilgan ilk yirik pand-nasihat dostoni
Asar to‘rt timsol — Kuntug‘di (adolat), Oyto‘ldi (davlat, baxt), O‘gdulmish (aql), O‘zg‘urmish (qanoat) suhbati orqali hukmdorga qanday boshqarish kerakligini o‘rgatadi.
Mahmud Koshg‘ariy — "Devonu lug‘otit turk" (1072–1074), turkiy tillar lug‘ati va qomusi, dunyo xaritasi bilan
Asar Bag‘dodda arablarga turkiy tilni o‘rgatish maqsadida yozilgan; unda turkiy qabilalar, ularning tillari, maqollari, she’rlari, urf-odatlari haqida ma’lumot bor.
Ahmad Yugnakiy — "Hibat ul-haqoyiq"; Ahmad Yassaviy — "Hikmatlar" (XII asr).
Bu asarlar turkiy tilning davlat, ilm va adabiyot tiliga aylanganini ko‘rsatadi.
§4. G‘aznaviylar
Asoschisi — turkiy g‘ulom sarkarda Sabuktegin (G‘azna, hozirgi Afg‘oniston), Somoniylar xizmatida ko‘tarilgan.
Mahmud G‘aznaviy (998–1030) — sulolaning eng qudratli hukmdori: Hindistonga ko‘plab yurishlar qilib, boy o‘ljalar olgan; Xuroson va Eronning bir qismini egallagan.
1017 yil — Mahmud G‘aznaviy Xorazmni bosib oldi va Ma’mun akademiyasi olimlarini, jumladan Beruniyni, G‘aznaga olib ketdi
Saroyida shoir Firdavsiy "Shohnoma" dostonini tugatgan; Beruniy "Hindiston" asarini yozgan.
Mahmudning o‘g‘li Mas’ud davrida saljuqiylardan yengilib, g‘arbiy yerlarini yo‘qotdi.
G‘aznaviylar davlati harbiy o‘lja va qul askarlarga (g‘ulomlarga) tayangan; bu uning qudrati manbai, ammo ichki zaifligi ham edi.
§5. Saljuqiylar
Saljuqiylar — o‘g‘uz turklari; dastlab Sirdaryo quyi oqimida, keyin Xurosonda.
Qoraxitoylar — Shimoliy Xitoydan siqib chiqarilgan kidan (xitan) qabilalari; ular XII asr boshida g‘arbga ko‘chib, Yettisuvda davlat tuzgan, markazi — Bolasog‘un.
1141 yilgi Qatvon g‘alabasidan so‘ng Movarounnahr va Xorazm ularga o‘lpon to‘lay boshladi, ammo mahalliy hukmdorlar (Qoraxoniylar, Xorazmshohlar) o‘z joyida qoldi.
Qoraxitoylar islomni qabul qilmagan; ular diniy ishlarga kam aralashgan, lekin og‘ir soliqlar norozilik uyg‘otgan.
XII asr oxiri – XIII asr boshida Xorazmshoh Muhammad qoraxitoylarga qarshi kurash boshladi; 1210 yilda ularni yengdi, 1212 yilda Samarqanddagi oxirgi Qoraxoniy hukmdorni tugatdi.
Shu tariqa Movarounnahr Xorazmshohlar davlati tarkibiga kirdi — bu keyingi davr (Xorazmshohlar va mo‘g‘ul bosqini) boshlanishi edi.
Xronologiya: "Mos keltiring: 1) Dandanakan; 2) Qatvon; 3) Buxoroning egallanishi; 4) "Qutadg‘u bilig". a) 999; b) 1040; c) 1141; d) 1069–1070."
Dandanakan jangi — 1040 yil: 1–b.
Qatvon jangi — 1141 yil: 2–c.
Qoraxoniylar Buxoroni egalladi — 999 yil: 3–a.
"Qutadg‘u bilig" — 1069–1070 yillar: 4–d.
Javob: 1–b, 2–c, 3–a, 4–d.
Misol
Manba tahlili: "Men turklar yurtini kezib chiqdim, ularning shevalarini va she’rlarini o‘rgandim... bu kitobni arablar turkiy tilni o‘rgansin deb yozdim" (asar muqaddimasi mazmunidan). Bu qaysi asar va muallif?
Turkiy shevalar va she’rlarni to‘plash, arablarga turkiy tilni o‘rgatish maqsadi — lug‘at-qomus.
Bunday asar XI asrda Bag‘dodda yozilgan.
Asar — "Devonu lug‘otit turk", muallif — Mahmud Koshg‘ariy (1072–1074).
Javob: Mahmud Koshg‘ariy, "Devonu lug‘otit turk".
Misol
Sabab-oqibat: "Dandanakan jangi qanday oqibatlarga olib keldi?"
1040 yilda saljuqiylar G‘aznaviy Mas’udni yengdi.
G‘aznaviylar Xuroson va g‘arbiy yerlarini yo‘qotib, asosan Afg‘oniston va Hindiston bilan cheklanib qoldi.
Saljuqiylar g‘arbga yurib, 1055 yilda Bag‘dodni egalladi va ulkan imperiya tuzdi.
Javob: G‘aznaviylar zaiflashdi, Saljuqiylar imperiyasining yuksalishi boshlandi.
O‘zingizni tekshiring
"Qutadg‘u bilig" muallifi kim?
Dandanakan jangi qaysi yili bo‘lgan?
Beruniyni G‘aznaga kim olib ketgan?
Xizmat evaziga beriladigan yer va undan soliq olish huquqi qanday ataladi?
Qatvon jangida Sanjar kimdan yengildi?
Islomni qabul qilgan birinchi qoraxoniy xon kim?
Qoraxoniylar Buxoroni qaysi yili egallagan?
Buxorodagi Minorai Kalon qaysi yili qurilgan?
Ko‘p uchraydigan xatolar
"Qutadg‘u bilig"ni Mahmud Koshg‘ariyga nisbat berish (muallifi — Yusuf Xos Hojib).
Dandanakan va Qatvon janglarini adashtirish: Dandanakan — saljuqiylar G‘aznaviylarga qarshi (1040), Qatvon — Sanjar qoraxitoylarga qarshi (1141).
G‘aznaviylarni Movarounnahrda markazlashgan deb hisoblash (markaz — G‘azna).
Somoniylar davlatini saljuqiylar tugatgan deb yozish (uni Qoraxoniylar tugatgan, 999).
Saljuqiylarni qipchoqlar deb hisoblash (ular o‘g‘uz turklari).